Dmitri Sjostakovitsj

Hoe werd Sjostakovitsj componist?

Dmitri Sjostakovitsj wordt vaak in één adem genoemd met de censuur van het Sovjetregime, maar tijdens zijn jeugd zetelde de laatste tsaar nog op de troon van Rusland. Daardoor kon Sjostakovitsj in relatief bevoorrechte omstandigheden opgroeien. Vanuit huis kreeg hij veel muziek mee. Moeder Sofia was professioneel pianist en vader Dmitri een goede amateurzanger, die thuis tot Sjostakovitsj’ grote plezier vaak Roma-liederen zong. De oudere zus van Sjostakovitsj, Maria, zou later ook pianist worden. Toch ging Sjostakovitsj pas op 9-jarige leeftijd iets met muziek doen, nadat hij voor het eerste een opera had gezien: Sprookje van Tsaar Saltan van Nikolaj Rimski-Korsakov. Tot dat moment had Sjostakovitsj zich verzet tegen de pogingen van zijn moeder om hem op pianoles te krijgen – maar nu was hij geïnspireerd.

Wat bleek: Sjostakovitsj had een groot muzikaal talent, een absoluut gehoor en een feilloos muzikaal geheugen. Binnen een paar maanden had hij al eenvoudige stukken van Mozart en Haydn onder de knie. Ook begon hij met componeren. Als 13-jarige werd Sjostakovitsj toegelaten tot het Petrograd Conservatorium (in het huidige St. Petersburg), waar hij zowel piano als compositie studeerde. Hij kreeg onder andere les van de bekende componist Aleksandr Glazoenov, die hem aanmoedigde om zijn grote talent verder te ontwikkelen. Inmiddels was de Oktoberrevolutie echter uitgebroken en was er weinig geld beschikbaar voor kunst; Glazoenov probeerde rantsoenkaarten voor Sjostakovitsj te regelen om hem toch te kunnen helpen.

Op 19-jarige leeftijd brak Sjostakovitsj al door met zijn afstudeerstuk voor het conservatorium: zijn Eerste symfonie. Het was niet alleen bijzonder dat hij zo’n groots werk al zo jong had gecomponeerd, maar ook dat zijn muziek met zo veel succes de landsgrenzen van de Sovjet-Unie wist te overstijgen. Het waren indrukwekkende wapenfeiten die hem stevig op de kaart zetten.

Ondertussen verdiende Sjostakovitsj ook de kost als pianist. In eerste instantie was dit een noodzaak. In 1922 overleed zijn vader namelijk aan een longontsteking, waardoor de toen 15-jarige Sjostakovitsj zijn moeder moest helpen het gezin te onderhouden. Hij verdiende geld als pianist in de bioscoop. Later trad Sjostakovitsj veel op als concertpianist en in 1927 kreeg hij zelfs een eervolle vermelding als deelnemer aan het Internationale Chopin Concours in Warschau. Sjostakovitsj twijfelde of hij moest kiezen voor een carrière als pianist of componist. Maar toen hij op een gegeven moment vooral zijn eigen composities speelde, werd duidelijk welke kant hij op zou gaan.

Met wie trouwde Sjostakovitsj?

Vlak voordat Sjostakovitsj zijn Eerste symfonie componeerde, moest hij geopereerd worden aan tuberculose in zijn lymfeklieren. Hij deed zijn piano-examen op het conservatorium met zijn nek nog in het verband. Die zomer moest hij naar een kuuroord op de Krim om te herstellen. Daar ontmoette hij Tatjana Glivenko en ze werden verliefd. Sjostakovitsj wilde hun relatie echter vrij houden en was niet bereid om te trouwen. Uiteindelijk trouwde zij met iemand anders, maar Sjostakovitsj gaf zijn gevoelens voor haar pas op toen ze haar eerste kind kreeg.

In 1932 ging Sjostakovitsj een open huwelijk aan met Nina Varzar. Toch maakte een affaire van Sjostakovitsj een paar jaar later een einde aan hun verbintenis. Toen Nina echter zwanger bleek te zijn, besloten ze te hertrouwen en samen hun kind op te voeden. Zo werd hun dochter Galina geboren en later hun zoon Maxim.

Ook Maxim ging naar het conservatorium om concertpianist te worden. Als cadeau voor diens negentiende verjaardag schreef Sjostakovitsj zijn Tweede pianoconcert. Maxim speelde de solopartij op de première op 10 mei 1957 in het conservatorium van Moskou. Sjostakovitsj componeerde het als toegankelijk pianoconcert voor jonge pianisten in wording, maar stopte er ook allerlei muzikale grapjes in die alleen hij en zijn zoon begrepen. Zo verwerkte hij in het laatste deel verschillende toonladders in de stijl van de zogeheten Hanon-oefeningen, berucht onder pianostudenten.

Dmitri Sjostakovitsj speelt zijn eigen Tweede pianoconcert

In 1954 kwam Nina plotseling te overlijden na een kankeroperatie, wat Sjostakovitsj brak. Twee jaar later trouwde Sjostakovitsj met Margarita Kaynova, een medewerker van de Communistische Jeugdliga, maar al gauw bleken ze niet geschikt voor elkaar. Na een paar jaar scheidden ze weer. Tot twee keer toe deed Sjostakovitsj een huwelijksaanzoek aan zijn voormalige leerling, componist Galina Oestvolskaja, maar zij wees hem af. Uiteindelijk trouwde hij met Irina Supinskaya, die operalibretti en liedteksten redigeerde. Zij zorgde voor Sjostakovitsj toen zijn gezondheid achteruitging, hielp hem met zijn zaken en zette zich na zijn dood in voor zijn werk en nagedachtenis.

Hoe had het Sovjetregime invloed op Sjostakovitsj?

Sjostakovitsj componeerde in allerlei genres. Zo schreef hij in opdracht voor films en balletten, waarmee hij geld verdiende om zijn moeder te ondersteunen. Maar hij hield zich ook bezig met genres waar geen eisen aan verbonden waren en waarin hij zichzelf als componist verder kon ontwikkelen. Zo vormen de symfonieën van Sjostakovitsj de rode draad van zijn oeuvre en geven ze ook inzicht in de omstandigheden waarin hij moest componeren.

Want die begonnen drastisch te veranderen. Het communistische regime censureerde de pers vanaf 1922 en werd steeds meer onderdrukkend en gewelddadig. Waar er eerst nog ruimte was om als kunstenaar met verschillende stijlen te werken, werd dit steeds meer gecontroleerd door de staat. Officieel vanaf 1932 moest muziek begrijpelijk zijn voor het volk en de ideologie van de communistische partij uitdragen. Hoewel de precieze klankeisen onduidelijk bleven, kwamen die vaak neer op een heroïsche, positieve en lyrische toon. Was dit in de ogen van het regime afwezig, of hadden ze zich tegen je gekeerd, dan werd je beschuldigd van ‘formalisme’ - muziek zonder inhoudelijke boodschap, een doodzonde.

Sjostakovitsj maakte dit meerdere keren in zijn carrière mee. De grootste klap kwam tijdens een uitvoering van zijn opera Lady Macbeth van Mtsensk in 1936. De opera werd eerst gezien als een groot succes en maakte van Sjostakovitsj een van de meest vooraanstaande Sovjet-componisten - totdat Stalin een voorstelling bezocht en voortijdig opstond en wegliep. Sjostakovitsj zou het applaus na afloop op het podium met een krijtwit gezicht in ontvangst hebben genomen. Vervolgens verscheen een vernietigende recensie in de krant met de titel Warboel in plaats van muziek. In één klap viel Sjostakovitsj van zijn voetstuk, werd hij verstoten uit de maatschappij en keerden andere componisten hem de rug toe, bang om zelf ook ten onder te gaan.

Hij moest vrezen voor zijn leven, want tussen 1936 en 1938 vond ook de zogeheten ‘Grote Terreur’ van Stalin plaats: de grootschalige vervolging van politieke tegenstanders. Familieleden en vrienden van Sjosakovitsj werden gearresteerd, zoals zijn schoonmoeder, zwager en oom, of werden geëxecuteerd, zoals de maarschalk Michail Toechatsjevski. Er was nog nauwelijks een familie in de Sovjet-Unie die geen dierbaren had verloren op deze manier. Zelf had Sjostakovitsj altijd een gepakte koffer klaarstaan en ging hij nooit zonder tandenborstel en een stuk zeep de deur uit voor het geval hij gearresteerd zou worden. Die arrestatie zou echter uitblijven.

Wat is de stijl van Sjostakovitsj?

Omdat Sjostakovitsj zich staande moest houden onder een grillige politieke censuur, werd zijn muziekstijl ambivalent. Op de een of andere manier moest hij zijn artistieke geweten in balans zien te houden met de beklemmende eisen van de dictatuur en zijn eigen veiligheid. Terwijl Sjostakovitsj ook lichte muziek vol humor componeerde, zoals de beroemde jazzsuites, zit zijn stijl ook vol ironie en sarcasme, dissonantie en experimenten, hoekige melodieën en indringende passages. Wat aan de oppervlakte muziek lijkt die voldoet aan de eisen van het sociaal realisme, bevat in de diepte andere lagen van betekenis.

Op deze manier wist Sjostakovitsj na het vernietigende krantenartikel een comeback te maken met zijn Vijfde symfonie. Met heroïsche passages en lyrische melodieën leek hij een knieval te maken voor het regime, maar bij de première op 21 november 1937 ving het publiek de onderliggende boodschap luid en duidelijk op. Het Largo werd gehoord als een requiem voor alle slachtoffers van de Grote Terreur. In de zaal werd openlijk gehuild en Sjostakovitsj ontving na afloop een staande ovatie van een half uur. Zijn voormalige criticasters waren van mening dat Sjostakovitsj had geleerd van zijn fouten en nu een echte Sovjet-artiest was. Sjostakovitsj haakte hier openlijk op in door te zeggen dat zijn Vijfde symfonie "het antwoord van een artiest op terechte kritiek" was.

En dat roept vragen op: wat Sjostakovistj precies bedoelde met zijn muziek, en wat zijn politieke standpunten écht waren, is nog steeds onderwerp van discussie. Terwijl hij muziek componeerde die voldeed aan de eisen van het regime, schreef hij ook vernieuwende, complexere muziek ‘voor de bureaula’ vanuit zijn artistieke impuls. Pas na de dood van Stalin, toen er langzaam meer artistieke vrijheid kwam, begon hij deze werken uit te geven.

Hoe overleed Sjostakovitsj?

Kwam de dreiging niet van binnenuit, dan kwam die wel van buitenaf: aan het begin van de Tweede Wereldoorlog zat Sjostakovitsj vast in Leningrad, dat bijna 900 dagen lang belegerd zou worden. Daar componeerde hij de eerste drie delen van zijn indrukwekkende Zevende symfonie, die hij aan de stad zou opdragen. Ook probeerde Sjostakovitsj zich op te geven voor het leger, maar hij werd afgewezen vanwege zijn slechte ogen. In plaats daarvan ging hij bij de vrijwillige brandweer van het conservatorium en maakte hij in 1941 een bijzondere radio-uitzending. Daarin vertelde hij dat hij aan zijn Zevende symfonie bleef werken, om aan te geven dat het normale leven ook doorging en de inwoners van Leningrad daarmee hoop en steun te bieden. De uitvoering van de Zevende symfonie in de stad was tekenend, want de meeste musici van het orkest daar waren gestorven. Musici die nog leefden leden extreme honger en waren uitgeput. De dirigent moest de deuren langs om te vragen of er nog mensen waren die een instrument konden bespelen. Na het eerste aanbod van evacuatie te hebben afgeslagen, besloot Sjostakovitsj de stad uiteindelijk toch te ontvluchten.

In 1960 sloot Sjostakovitsj zich onder grote druk aan bij de Communistische Partij en de Russische Componistenbond. Opvallend genoeg componeerde hij in deze tijd zijn Achtste strijkkwartet, wat hij bedoeld zou hebben als necrologie voor zichzelf. Hij citeerde zijn eigen naam in noten (het belangrijkste thema bestaat uit de noten D-Es-C-B, in het Duits gelijk aan de initialen D S C H) en hij verwerkte er passages uit eerdere muziekstukken in, zoals zijn Eerste en Vijfde symfonie, het Celloconcert en een aria uit Lady Macbeth. Vanaf deze tijd ging Sjostakovitsj' gezondheid ook achteruit. Hij kreeg meerdere hartaanvallen en zijn rechterhand functioneerde steeds minder, waardoor hij ook moest stoppen met piano spelen. Toch kon hij blijven componeren, onder andere dankzij de steun en zorg van zijn laatste vrouw Irina. In 1973 werd er bij de componist longkanker geconstateerd. Op 9 augustus 1975 overleed Sjostakovitsj in Moskou op 69-jarige leeftijd.

Sjostakovitsj vernietigde alle brieven die aan hem waren gestuurd, hield geen dagboek bij en lette goed op wat hij in gesprekken allemaal zei. Daardoor is het tot op de dag van vandaag lastig om te achterhalen wat zijn politieke standpunten echt waren. Maar vooral in zijn muziek was Sjostakovitsj een meester in ambiguïteit. Dit is niet alleen een teken van de moeilijke omstandigheden waarin hij moest werken, maar ook van de uiteenlopende facetten van zijn eigen persoonlijkheid. Het is een stijl met vele gezichten die hem hielp te overleven en hem tot op de dag van vandaag laat voortleven.