Sopraan Madeline Saputra over werken met racistische stereotypes in de opera

Het China van Turandot, het Japan van Madama Butterfly, en het Turkije van Die Entführung aus dem Serail… Het operarepertoire staat bol van composities waarmee de componist een – nogal bij elkaar gefantaseerd – beeld oproept van ‘verre’ landen en culturen. Die stereotype beelden vertellen ons vaak meer over de componist dan over het land in kwestie. Toch hadden ze veel impact op hoe het publiek zich die landen voorstelde, al was het onbewust.

Karikaturen

Zowel binnen als buiten de opera staan thema's als racisme en seksisme steeds meer ter discussie. Uitvoerenden krijgen te maken met rollen waar ze aanstoot aan nemen of waarvan ze politieke implicaties willen bevragen. Supatra vroeg zich af: hoe ga je om met racistische stereotypes en karikaturen in de opera?

Vaak komt het niet eens tot een open gesprek. Dat ondervond Saputra tijdens de repetities van een uitvoering van Ravels opera L’enfant et les sortilèges. Hoewel die opera geen exotische setting heeft, komen er wel racistische stereotypes in voor. 

Bijvoorbeeld in een scène waarin een zwarte Engelse theepot en een Chinees theekopje ruziemaken. In Podium vertelt ze: “de eerste keer dat ik die scène hoorde, was ik verbaasd. De partij van het theekopje deed het geluid van de Chinese taal na, maar was in feite nonsens. Het raakte me. Toen ik er met een paar vrienden over ging praten, merkten ze op dat dat eigenlijk een beledigende scène was.”

Schoorvoetend

Saputra kaartte de kwestie aan tijdens de repetities voor L'enfant et les sortilèges, samen met haar medestudenten. Schoorvoetend zegde de dirigent toe iets over deze scène te vertellen voor het begin. Maar tijdens de uitvoering grapte hij enkel dat “blijkbaar sommige studenten van mening zijn dat deze scène beledigend is voor Chinezen”, waarop de hele zaal lachte.

Nieuwe teksten

Het was Saputra toen duidelijk hoe moeilijk het is om het gesprek hierover te openen. Ze gaat in haar scriptie in detail na waarom het moeilijk is om een open discussie te hebben over stereotypes. Ook overweegt ze wat de reactie van musici zou kunnen zijn: met name operazangers zouden bijvoorbeeld om de uitvoering heen kunnen uitleggen hoe ze een bepaalde rol invullen, als die racistische stereotypes bevat.

Sympathiek vindt ze de oplossing van het ensemble VOPERA. Dat vroeg de Chinees-sprekende dichter Victor Fong om een nieuwe tekst te schrijven in het Mandarijn, waarin niet het Chinees maar juist de stereotypering ervan belachelijk wordt gemaakt. 

Heden en verleden

Zou het niet makkelijker zijn om deze scènes gewoon te schrappen? “Schrappen of cancelen is niet altijd een toereikende oplossing”, zegt Saputra tegen Podium. “Het kan ook een vorm van wegkijken zijn.” Het belangrijkste volgens Saputra is om het gesprek te openen. “Ik hou van klassieke muziek en opera, juist omdat heden en verleden in die muziek met elkaar kunnen praten."