Auschwitz kende vijf orkesten: deze musici speelden een belangrijke rol

"Minder bekend, maar historisch vastgelegd: Auschwitz kende vijf orkesten", vertelt muzieksamensteller Frank de Munnik. "Die orkesten speelden op bevel van de SS. Bijvoorbeeld ’s ochtends, wanneer gevangenen naar de dwangarbeid gingen. Dan werd er vrolijke marsmuziek gespeeld. Dat moest."

Szymon Laks: kapelmeester in Auschwitz

Een van de componisten die in de uitzending centraal stond, was Szymon Laks. De Munnik schetst zijn achtergrond. "Laks werd in 1901 geboren in Warschau, studeerde eerst wiskunde en later muziek, en verhuisde in 1926 naar Parijs om compositie te studeren. In 1941 werd hij als buitenlandse Jood gearresteerd en naar Auschwitz gedeporteerd", vertelt hij.

In het kamp werkte Laks eerst als violist en later als dirigent van het mannenorkest. "Hij overleefde de oorlog", zegt De Munnik, "mogelijk mede dankzij dat dirigentschap." Na de oorlog legde Laks zijn ervaringen vast in de autobiografie Kapelmeester in Auschwitz. In de uitzending hoor je muziek uit zijn derde strijkkwartet, gebaseerd op Poolse volksmelodieën die hij in het kamp noteerde.

"Het bijzondere is", aldus De Munnik, "dat vrijwel niemand zijn muziek kent. Voor veel mensen is dit echt nieuwe muziek."

Alma Rosé en het vrouwenorkest

Ook Alma Rosé, leider van het vrouwenorkest in Auschwitz, kreeg veel aandacht. "Zij was een beroemde violist," vertelt De Munnik. "...Dochter van Arnold Rosé, concertmeester van de Wiener Philharmoniker, en een nichtje van Gustav Mahler."

Rosé woonde een tijd in Nederland, was Joods en werd gedeporteerd naar Auschwitz, waar zij het vrouwenorkest leidde. "Vrouwen uit het orkest hadden meer rechten dan andere gevangenen", aldus De Munnik. "Ze hadden een eigen bed, en kregen tijd en ruimte om te repeteren. Dat was al een groot goed", legt hij uit. Die positie bracht ook zware dilemma’s met zich mee. "De kans op spanningen was groter als je bij een orkest hoorde. Soms werd er in het kamp gevraagd: wie kan er accordeon spelen? Er meldden zich honderdvijftig gevangenen en er werd er één uitgekozen. Je moet je eens voorstellen wat dat betekende. Dat waren onvoorstelbare keuzes."

In de uitzending is ook een historische opname uit 1928 te horen, waarin Alma Rosé samen met haar vader muziek van Bach speelt. De Munnik noemde dat "een regelrechte historische sensatie". Rosé overleed later in de ziekenbarak van Auschwitz. Daarbij werd de pijnlijke anekdote aangehaald: ‘Gustav Mahler stond bij haar wieg, Josef Mengele stond bij haar doodsbed.’

Luister de uitzending hier