Tussen Hemel en Aarde met Pasen in Rome: muziek, geschiedenis en feestelijkheid

Dit jaar reist Tussen Hemel en Aarde opnieuw naar Rome voor een bijzondere uitzending op eerste paasdag. Presentator Wilfred Kemp neemt de luisteraar mee langs plekken waar geloof, muziek en geschiedenis elkaar al eeuwenlang raken.

Het decor kon nauwelijks symbolischer: het Sint-Pietersplein, waar duizenden mensen samenkomen voor de paasmis en de zegen Urbi et Orbi. Het plein is dit jaar voor de veertigste keer versierd door Nederlandse bloemisten — geel en wit, de kleuren van het Vaticaan. Een traditie die Rome en Nederland al decennialang met elkaar verbindt.

Maar wie verder kijkt dan het plein, ontdekt een stad vol verhalen en muziek. Om die reis nog dichterbij te brengen, is er een interactieve kaart. Daarop zie je precies waar al deze plekken zich bevinden, en kun je muziek beluisteren en video's en foto's bekijken die bij elke locatie horen. Klik hier voor deze interactieve ervaring.

Sint-Pietersplein – het wachten op het Alleluia

Het is nog vroeg als ik het plein op loop, maar er zijn al mensen. Pelgrims, toeristen, gelovigen — ieder met zijn eigen reden om hier te zijn.

De basiliek rijst boven alles uit. Daarbinnen zijn de voorbereidingen in volle gang, onzichtbaar maar voelbaar. Over een paar uur zal hier het Alleluia van Händel klinken. Iedereen wacht daar al op, ook al zegt niemand het hardop.

Het plein staat vol bloemen. Nederlandse bloemen, dit jaar voor de veertigste keer. Je ziet mensen kijken en foto's maken, maar ook gewoon stilstaan. Want dit is niet zomaar een plein.

Santa Maria dell'Anima – onder een blauwe hemel van steen

Ik loop de stad in, weg van het plein, en kom uit bij de Santa Maria dell'Anima. Van buiten vrij onopvallend. Maar zodra je naar binnen stapt, valt het straatgeluid weg. Je hoort alleen nog je eigen voetstappen. Boven je: blauwe gewelven, diep en helder, alsof je de hemel inkijkt.

Hier, rechts van het altaar, ligt Adrianus VI begraven. De enige Nederlandse paus. Een man van soberheid in een tijd van overvloed. Waar zijn voorganger Leo X kunstenaars als Michelangelo en Rafaël ruimhartig ondersteunde, trok Adrianus de teugels strak aan. Geen feesten, geen luxe, geen geld voor kunst. In Rome viel dat slecht.

In die hang naar eenvoud hoor je iets terug wat ook in de muziek van die tijd begon te verschuiven: minder overdaad, meer helderheid. Muziek die weer verstaanbaar moest zijn.

Campo de' Fiori – leven op een plek van dood

Het is rond elf uur als ik op het Campo de' Fiori aankom, één van de leukste stadsmarkten van Rome. 
De stad is wakker. Er wordt gelachen, geroepen, onderhandeld. Bloemen liggen uitgestald in felle kleuren. Ik bestel een cappuccino en blijf even staan.

Midden op het plein staat Giordano Bruno. Donker, stil, bijna dreigend. Hier werd hij in de zestiende eeuw verbrand, omdat hij dacht dat het universum oneindig was. Omdat hij geloofde dat God niet alleen in de kerk te vinden is.

Vandaag is het plein vol leven. Maar dat beeld blijft staan. En soms zie je mensen even stilstaan, een bloem neerleggen. Verleden en heden raken elkaar hier gewoon, midden op de markt.

Palazzo Ruspoli – waar muziek nog in de muren zit

Via de elegante Via Condotti loop ik naar Palazzo Ruspoli. Van buiten gesloten. Maar binnen een andere wereld, die van de Italiaanse adel, want in het paleis wonen nog steeds prinsen en prinsessen. 

Hier verbleef Händel in 1708. Hier schreef hij zijn paasoratorium La Resurrezione, en hier ging het ook in première. Ik sta in die zaal. Hoge plafonds, zware deuren, het soort ruimte waarin geluid blijft hangen. 

Het is stil — maar geen lege stilte. Eerder alsof de muziek nog ergens in de muren zit.

Chiesa Nuova – waar een nieuwe vorm ontstond

Buiten raast het verkeer voorbij. Binnen, in de Chiesa Nuova, is het rustig.

Deze kerk lijkt misschien één van de vele in Rome, maar wat hier ontstond is van grote betekenis. In de vastentijd mocht er geen opera klinken — te werelds, te uitbundig. Maar de behoefte aan muziek bleef. En dus kwamen mensen hier samen voor bijeenkomsten waarin gebed en muziek elkaar vonden. Dat werd het oratorium. Wat hier begon als iets kleins, groeide uit tot een vorm die de muziekgeschiedenis blijvend heeft veranderd. Händel, Mendelssohn, ze schreven oratoria en bouwden voort op wat hier ontstond.

Ergens in deze kerk ligt ook Gregorio Allegri begraven. Niemand weet precies waar. Maar het idee dat hij hier is maakt deze kerk extra speciaal.

Vaticaanse Tuinen – stilte achter de muren

Dan kom ik op een plek waar je normaal niet komt: de Vaticaanse tuinen.

Het is Witte Donderdag. In de kassen werken Nederlandse bloemisten aan de versiering voor Pasen — buigend over kleuren, vormen, composities. Maar wat vooral opvalt is de rust. Hier hoor je geen stad. Alleen vogels, zachte stemmen, het ritselen van bladeren. Terwijl op een paar honderd meter afstand het Sint-Pietersplein zich langzaam vult.

De Engelenburcht – een verhaal boven de stad

Terug richting de stad zie ik hem al van verre: de Engelenburcht. Massief, gesloten, bijna onwrikbaar. Ooit gebouwd als grafmonument, later fort, gevangenis.

Maar er is ook een verhaal. Tijdens een pestepidemie in de zesde eeuw zou paus Gregorius hier de aartsengel Michaël hebben gezien, met een vlammend zwaard. En op het moment dat hij het zwaard opborg, hield de pest op. Sindsdien staat hij daar, bovenop de burcht. Wachtend.

Sant'Andrea della Valle – een gebed in muziek

In de Chiesa Sant'Andrea della Valle steek ik een kaarsje op.

Hier begint Puccini's opera Tosca. Regelmatig bezoekt Tosca hier de Mariakapel om bloemen bij Maria neer te leggen en een kaarsje op te steken. Een vrouw die bidt, die zich afvraagt waarom haar trouw niet wordt beloond. Waarom ze niet gewoon samen kan zijn met haar geliefde Cavaradossi. Waarom het kwaad goede mensen treft. Later in de opera zingt ze daarover in de prachtige aria Vissi d'Arte — niet hier in de kerk, maar elders, wanneer het haar te veel wordt.

Forum Romanum – waar alles voorbijgaat

Je kunt er niet omheen: het Forum Romanum. Ruïnes, zuilen, resten van wat ooit het centrum van de wereld was.

Telkens weer die gedachte: dit was ooit blijvend. Onaantastbaar. En toch staat er bijna niets meer overeind.

Midden in dat alles ligt het klooster van Santa Francesca Romana, waar Franz Liszt zich terugtrok. Na een leven vol succes, roem en liefdesverdriet zocht hij hier iets anders — rust, betekenis. Ik stel me voor hoe hij hier stond, uitkijkend over het Forum, en begreep dat alles wat glanst uiteindelijk dooft.

De Pincio – het moment komt samen

Mijn tocht eindigt op de Pincio, hoog boven de stad. Kinderen spelen. Mensen wandelen. Het is licht, bijna luchtig.

En daar, in de verte, de koepel van de Sint-Pieter.

Op het plein daar beneden loopt de mis ten einde. De mensen wachten. Het koor staat klaar.

Dan klinkt het.

Het Alleluia van Händel.