Ralph Vaughan Williams

Stel je een typisch Engels landhuis voor, met klimplanten die tegen de oude muren groeien en met kleurrijke rododendrons en azalea’s in de tuin. Het was op zo’n plek dat Ralph Vaughan Williams opgroeide en waar het zaadje voor zijn levenslange liefde voor muziek, Shakespeare en Britse architectuur werd geplant. Steeds meer werden zijn hoofd en hart gevuld met typisch Engelse cultuur en geschiedenis, totdat hij uiteindelijk zelf de belichaming hiervan werd: Vaughan Williams groeide uit tot een boegbeeld van Britse muziek.

Hoe groeide Ralph Vaughan Williams op?

Een oud kerkje en karakteristieke stenen gebouwen te midden van een vriendelijk landschap: als je een typisch Engels dorpje zou moeten omschrijven, zou Down Ampney aan alle eisen voldoen. Hier werd Ralph Vaughan Williams geboren, in een huis dat ‘The Vicarage’ werd genoemd omdat zijn vader Arthur dominee was. In 1875 kwam hij echter plotseling te overlijden – Vaughan Williams was nog maar net twee jaar oud. Daarop keerde moeder Margaret met Ralph en haar twee andere kinderen terug naar haar ouderlijk huis in Surrey.

Op deze eveneens karakteristieke plek, Leith Hill Place, woonde de kleine Ralph op de oude zolder. Daar las zijn moeder hem verhalen voor, zowel avonturen als de klassiekers, waar Vaughan Williams een levenslange interesse in Shakespeare aan overhield. Ook raakte hij in zijn tienerjaren erg geïnteresseerd in architectuur. Vaughan Williams las over Normandische en Gotische gebouwen en kreeg van zijn moeder voor kerstmis het boek Pictorial Architecture of the British Isles – tot zijn grote plezier.

Nog meer stimulans kwam van zijn tante Sophie. Zij gaf Vaughan Williams zijn eerste pianolessen en nam zelfs een boek over harmonieleer met hem door. Dat wierp zijn vruchten af: toen Vaughan Williams zes was, schreef hij zijn eerste stukje voor piano, The Robin’s Nest (Het Roodborstjesnest). ‘By Mr. Ralph Williams’, schreef hij trots boven de notenbalken. Ook speelde hij duetten met zijn broer Hervey en zijn zus Meggie. Naast piano leerde Vaughan Williams ook viool spelen. Hij dacht er zelfs over om beroepsaltviolist te worden, maar zijn familie gaf de voorkeur aan orgel, waardoor hij met dat instrument verder ging.

Hoe werd Ralph Vaughan Williams componist?

Op zijn zeventiende begon Vaughan Williams aan The Royal College of Music in Londen. Daar kreeg hij les van Sir Hubert Parry, die zijn leerling kennis liet maken met de rijke Engelse koortraditie. Ook beschouwde Vaughan Williams de muziek van zijn leraar als typisch Engels. Zo werd Parry bepalend voor de nationaal georiënteerde muziek die Vaughan Wiliams zou gaan schrijven. Maar zo ver was het nog niet: sommigen vonden dat Vaughan Williams eigenlijk niet zo goed kon componeren. Opvallend genoeg was hij zelf ook niet altijd te spreken over zijn muziektechnische vaardigheden.

Maar Vaughan Williams liet het er niet bij zitten. Terwijl hij wekelijks lessen bij Parry bleef volgen, begon hij in 1892 met een studie muziek én geschiedenis aan Trinity College in Cambridge. Bij de componist Charles Wood verbeterde hij zijn compositietechniek. En: Vaughan Williams studeerde ook in Duitsland bij Max Bruch en in Parijs bij Maurice Ravel. Drie maanden intensieve studie in de Franse hoofdstad maakten zijn muziekstijl compleet. Van Ravel, die bekendstaat om zijn kleurrijke orkestraties, leerde Vaughan Williams naar eigen zeggen "orkestreren in puntjes van kleur in plaats van in lijnen". Ravel was onder de indruk van Vaughan Williams en noemde hem "de enige van mijn leerlingen die niet mijn muziek schrijft". Ook zijn tijd bij Bruch was vormend: Vaughan Williams besefte dat hij geen muziek uit het buitenland moest imiteren, maar juist zijn focus moest verleggen naar Engelse muziek. Zo publiceerde hij in 1901 zijn eerste werk, het Engelstalige lied Linden Lea, waarin zijn kenmerkende pastorale stijl al te horen is.

Waarom is Ralph Vaughan Williams een typisch Engelse componist?

In de geschiedschrijving van Engelse muziek wordt vaak het volgende probleem beschreven: sinds de Renaissance en Barok, waarin bekende componisten als Thomas Tallis, William Byrd en Henry Purcell leefden, zijn er eigenlijk geen grote Engelse componisten meer geweest. Vooral buitenlandse muziekstijlen overheersten in de periode daarna. Daar kwam verandering in toen de Britse componist Edward Elgar aan het einde van de negentiende eeuw zijn opmars maakte. Vaughan Williams zette die heropleving van Engelse muziek voort. Hij wilde doen wat veel componisten op het vasteland in de negentiende eeuw al hadden gedaan: een nationale muziekstijl ontwikkelen.

Zo ging Vaughan Williams op zoek naar een echt Engels geluid. Hij verdiepte zich in componisten en hymnes uit de zestiende eeuw en nam de zogeheten modale harmonie uit die tijd op in zijn eigen stijl. Daarnaast begon hij Engelse volksmuziek te onderzoeken en te verzamelen. Vaughan Williams zag de industrialisatie toenemen en was bang dat volksliederen daardoor zouden verdwijnen. Als een soort muzikale archeoloog nam hij door heel Engeland volksmuziek op en publiceerde hij wat hij had gehoord. Dankzij hem zijn zo meer dan 800 volksliederen bewaard gebleven. Daarnaast imiteerde en includeerde hij de volksmuziekmelodieën in zijn eigen muziek en arrangeerde hij meer dan veertig volksliederen als hymnes. De muziek die hij ontdekte beïnvloedde zijn eigen, meanderende melodieën en veranderde de texturen van zijn muziek, waardoor zijn werken een typisch Engels karakter kregen.

Waarom componeerde Ralph Vaughan Williams Fantasia on a theme by Thomas Tallis?

Tussen 1904 en 1906 werd Vaughan Williams een van de redacteuren van The English Hymnal, een boek met een grote collectie Engelse hymnes. Vergeten melodieën uit de zestiende eeuw blies hij zo weer nieuw leven in. Tijdens zijn werkzaamheden leerde Vaughan Williams zelf ook veel onbekende hymnes kennen. Hierdoor ontdekte hij de psalmmelodie Why fumeth in fight? van Thomas Tallis, die de basis zou vormen voor zijn beroemde stuk Fantasia on a theme by Thomas Tallis. In dit werk laat Vaughan de hymne in z’n geheel horen en ontwikkelt er vervolgens motieven uit in een vrije fantasie. Die laat hij gepaard gaan met harmonische structuren geïnspireerd op muziek uit de tijd van Tallis.

Vaughan Williams componeerde Fantasia on a theme by Thomas Tallis niet lang na zijn studie bij Ravel, wat waarschijnlijk van invloed is geweest op de ongewone bezetting van het stuk: strijkkwartet plus dubbel strijkorkest. Met al deze verschillende stemmen kon Vaughan Williams de melodie van Tallis namelijk op een bijzonder kleurrijke manier gestalte geven. Daarnaast bleef hij de kerkelijke oorsprong van deze hymne respecteren: door de verschillende strijkersgroepen ontstaat er interactie, wat doet denken aan een voorzang met een gezongen antwoord door een koor of de kerkgemeente. Op 6 september 1910 dirigeerde Vaughan Williams zelf de première. Het publiek was vooral gekomen voor The Dream of Gerontius van Elgar, dat ook op het programma stond, maar werd aangenaam verrast door dit bijzonder originele stuk van deze nieuwe componist. Het betekende zijn doorbraak.

Kort daarna begon Vaughan Williams op aanraden van zijn collega George Butterworth een symfonie te componeren, wat A London Symphony (1914) zou worden. Hierin hoor je de rivier de Theems, de klokken van de Big Ben in de mist en zelfs een jingle die de komst van een hansom cab (een rijtuig) aankondigt.

Welke invloed had de Eerste Wereldoorlog op Ralph Vaughan Williams?

Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog schreef Ralph Vaughan Williams zijn beroemdste muziekstuk, The lark ascending (1914). In dit nog altijd geliefde werk imiteert een soloviool het gezang van een vliegende veldleeuwerik, begeleid door een orkest vol pastorale klanken. Het serene muziekstuk is haast een moment van stilte voor de storm – later dat jaar gaf Vaughan Williams zich op voor militaire dienst. In Frankrijk moest hij in verschrikkelijke omstandigheden en over gevaarlijke wegen gewonde militairen evacueren in de ambulance. Ook gaf hij leiding aan de muzikale activiteiten van de troepen en dirigeerde hij de militaire band. Uiteindelijk was Vaughan Williams als artillerieofficier betrokken bij de laatste gevechten van de oorlog. Mensen die hem daar meemaakten, prezen hoe hij de kalmte kon bewaren onder enorme druk. De oorlog drukte niet alleen mentaal een stempel op Vaughan Williams, maar ook lichamelijk: zijn gehoor raakte beschadigd door het geluid van voortdurende geweerschoten.

Tijdens deze indrukwekkende periode kreeg Vaughan Williams de eerste ideeën voor zijn Pastoral Symphony. Maar in dit werk kreeg ‘pastoraal’ een heel andere lading dan in The lark ascending. "Veel ervan is ontstaan toen ik avond na avond met de ambulancewagen naar Ecoivres reed en we een steile heuvel op gingen, waar zich bij zonsondergang een prachtig, Corot-achtig landschap ontvouwde." [Jean-Baptiste Corot was een Franse kunstschilder, red.] Ook begint het slotdeel met een sopraan die zonder woorden zingt, wat een ijzige sfeer aan het werk geeft. Het is tekenend voor Vaughan Williams dat hij zijn ervaringen van de Eerste Wereldoorlog verwerkte in een muzikaal landschap - terwijl muziek van andere componisten op wie die oorlog een impact had vaak een militaristische sfeer had.

Met wie trouwde Ralph Vaughan Williams?

Tijdens zijn studie aan The Royal College of Music ontmoette Vaughan Williams de cellist en pianist Adeline Fisher. In 1897 trouwden ze. Het huwelijk zou duren tot haar overlijden in 1951, na jarenlange problemen door ernstige artritis. In 1953 hertrouwde Vaughan Williams met de dichter en schrijver Ursula Wood. Ze kenden elkaar al langer en zij was ook bevriend met Adeline.

Ralph Vaughan Williams en Gustav Holst: een levenslange vriendschap

In zijn studententijd ontmoette Vaughan Williams ook iemand anders die een grote rol zou spelen in zijn leven: Gustav Holst. Deze toekomstige componist, bekend van The Planets, studeerde ook aan The Royal College of Music. De twee kregen een levenslange vriendschap. Op zogeheten 'velddagen' gingen ze samen wandelen, deelden ze de werken waar ze op dat moment mee bezig waren en gaven elkaar feedback. Ook trokken ze samen op wat betreft het implementeren van volksmuziek in hun werk, hoewel dat bij Holst beperkt bleef tot liederen en koorwerken. Nadat Holst op 59-jarige leeftijd plotseling overleed, miste Vaughan Williams zijn vriend en de velddagen enorm. Niemand had een grotere invloed op zijn eigen muziek, aldus de componist.

Ralph Vaughan Williams: componist voor volk en samenleving

"Een kunstenaar mag zich niet afzonderen en alleen over kunst nadenken; hij moet met zijn medemensen leven en zijn kunst tot een uitdrukking maken van het hele gemeenschapsleven." Het is een typerende uitspraak voor Ralph Vaughan Williams, die niet alleen als componist, maar op allerlei manieren actief was in de maatschappij. Voor hem had muziek een grote menselijke en sociale component. Zo dirigeerde hij zijn carrière lang lokale amateurzangers en amateurmusici, voor wie hij ook een aantal stukken schreef. Van 1905 tot 1953 was hij dirigent op het Leith Hill Music Festival (opgericht door zijn zus), waar hij onder andere met nationale belangstelling een uitvoering van de Matthäus-Passion van Bach leidde. Ook componeerde Vaughan Williams muziek voor bands, werken die het fundament legden voor serieuze bandmuziek en nog altijd klassiekers zijn in dit repertoire. In 1921 werd hij een van de vicepresidenten van The English Folk Dance and Song Society – hij was ervan overtuigd dat muziek en dans onderdeel moest zijn van ieders leven.

Vaughan Williams was een vooruitstrevende man die meeging met zijn tijd. Hoewel zijn stijl sterk geworteld bleef in de Romantische traditie, was hij altijd nieuwsgierig naar het werk van componisten die de modernistische kant opgingen. Daarnaast vond hij het belangrijk dat vrouwen ook componeerden; als docent aan The Royal College of Music gaf hij veel vrouwen les. Altijd stimuleerde hij zijn leerlingen om zichzelf te vinden: vergaar het beste advies, maar gebruik je eigen beoordelingsvermogen, was het devies. Hoewel Vaughan Williams eerst atheïst en daarna agnost was, voelde hij zich altijd verbonden met muziek van de Anglicaanse kerk, omdat dit voor veel mensen uit de gemeenschap zo veel betekende. Hij was een socialist, voelde compassie voor degenen die geen privileges hadden en vond het belangrijk dat zij als volwaardige mensen werden gezien.

Tot op hoge leeftijd bleef Vaughan Williams componeren; zo werkte hij nog aan twee hele symfonieën nadat hij de 80 al gepasseerd was. Op 85-jarige leeftijd overleed hij vredig in zijn huis. Op zijn begrafenis klonk onder andere zijn favoriete volksliedje, Five Variants of Dives and Lazarus. Ook zongen de aanwezigen de hymne Come down, o love divine op een melodie die Vaughan Williams er speciaal bij had gecomponeerd. Hij noemde dat stuk Down Ampney, naar het zo typisch Engelse plaatsje waar het voor hem allemaal was begonnen.

Bron: Ralph Vaughan Williams Society