Choreograaf Hans van Manen overleden: 'Ik kan me de dans zonder Hans moeilijk voorstellen'

Theater- en dansrecensent van de Volkskrant Annette Embrechts sprak Van Manen nog geen maand geleden. "Toen deed hij thuis, tussen zijn prachtige kunstverzameling, nog een swingendansje", vertelt ze bij De Ochtend. "Hij wilde laten zien hoe een echte swing eruitziet: met de heupen, met de benen."

Het nieuws dat hij kort daarna plotseling hard achteruitging, kwam voor velen als een schok. "Ik moet eerlijk zeggen: ik kan me de dans zonder Hans eigenlijk nog moeilijk voorstellen", zegt Embrechts. "Het is echt een van de grootste kunstenaars die we in Nederland hebben gehad."

Straatschoffie met een feilloos esthetisch oog

Van Manen groeide op in een volks milieu in Amsterdam en maakte de lagere school niet af door de oorlog. Een diploma had hij nooit. Toch ontwikkelde hij een uitzonderlijk gevoel voor esthetiek, compositie en muziek. "Hij heeft nooit een kunstacademie gedaan", aldus Embrechts, "maar hij heeft alles zelf geleerd door zich te omringen met beeldend kunstenaars, fotografen en ontwerpers."

Dat autodidactische bleef zichtbaar in zijn houding. "In de kern is hij altijd een straatschoffie gebleven", zegt Embrechts. "Brutaal, scherp, met humor." Tegelijk was hij buitengewoon precies. "Hij zei ooit: ik koop geen boeket zonder dat ik weet in welke vaas het komt", vertelt ze.

Swing, erotiek en gelijkwaardigheid

Van Manen bracht iets nieuws in de balletwereld: swing, erotiek en menselijkheid. "Het moest swingen", legt Embrechts uit, "maar niet strak. Je moest eigenlijk te laat op tijd zijn." Dansers leerden spelen met aantrekken en afstoten, met spanning en macht.

Mannen en vrouwen stonden bij hem altijd gelijkwaardig tegenover elkaar, al speelden ze voortdurend machtsspelletjes. Dat leidde soms tot opschudding. Een beroemde scène waarin een vrouw een man vol in het kruis slaat, werd ooit zelfs verboden bij een koninklijk bezoek in Bonn. Ook maakte Van Manen de eerste mannenlift in het ballet: een man die door een andere man werd opgetild. "Dat was ongekend", zegt Embrechts. "Ook daarin was hij emancipatoir."

Muzikaal instinct

Hoewel Van Manen geen noot kon lezen, gold hij als een van de muzikaalste choreografen. Hij koos zijn muziek op gevoel, uit zijn eigen cd- en lp-kasten. "Dat kon van alles zijn", vertelt Embrechts. "Van Bach tot Prokofjev. Voor On the Move gebruikte hij bijvoorbeeld het Eerste vioolconcert van Prokofjev: muziek vol passie en vuur."

Met meer dan 150 choreografieën, gedanst door ruim honderd gezelschappen wereldwijd, van San Francisco tot Japan, laat Hans van Manen een indrukwekkend oeuvre na. "Zijn werk gaat niet over melodrama", zegt Embrechts, "maar over menselijke verhoudingen. Helder, scherp en dan word je weggeblazen."

Hans van Manen zal wereldwijd worden herdacht. In de dans, die hij blijvend vormgaf, blijft hij aanwezig.