Van chef du soleil tot hitteproof instrument: zo trotseren musici de hitte

Het Ricciotti ensemble weet als geen ander hoe het is om buiten op te treden. Het 43-koppige straatsymfonieorkest speelt al meer dan vijftig jaar 'overal en voor iedereen'.

Deze zomer reist het ensemble bovendien af naar Italië. Een bestemming die niet alleen mooie pleinen, pasta en operamuziek belooft, maar waarschijnlijk ook de nodige hitte. Altsaxofonist Sam Teeuwen maakt zich daar niet al te veel zorgen over. Het orkest heeft inmiddels een heel repertoire aan manieren om met zon en warmte om te gaan.

Dirigent moet met oogjes knijpen

De belangrijkste maatregel klinkt eenvoudig: zo veel mogelijk uit de zon blijven. "We spelen in principe niet in de zon", vertelt Teeuwen. "Of tenminste: we proberen niet in de zon te spelen. Soms lukt dat niet helemaal."

Wanneer het orkest toch in de volle zon moet staan, wordt er slim geschoven met de opstelling. Vooral strijkinstrumenten krijgen waar mogelijk een plek in de schaduw. Hout kan namelijk reageren op warmte, droogte en veranderingen in de luchtvochtigheid. In het ergste geval kan een instrument beschadigd raken of zelfs scheuren.

Bovendien kan droogte en ook zweet slecht zijn voor de lak. Sommige vioolkisten hebben daarom een metertje waarmee de luchtvochtigheid kan worden bijgehouden. Een vochtige doek in de kist of ruimte kan helpen, maar buiten zijn de mogelijkheden beperkt. Dan geldt vooral: in de schaduw blijven en het instrument direct opbergen zodra er niet wordt gespeeld.

Ook de dirigent levert een bijdrage. "Als we wel in de zon spelen, staat de dirigent altijd met zijn gezicht richting de zon", vertelt Teeuwen. Zo kunnen de muzikanten hem goed blijven zien. Niet zo prettig voor de dirigent, maar wel praktisch voor de rest van het orkest.

Twee chefs du soleil

Tijdens de voorjaars- en zomertours heeft het orkest een bijzondere functie: de chef du soleil. Daarvan lopen er zelfs twee rond: één voorin en één achterin het orkest.

Hun taak is vooral praktisch. Ze hebben zonnebrandcrème en doekjes voor vieze of gladde handen bij zich. Doordat er aan beide kanten van het orkest een chef du soleil staat, kunnen die spullen makkelijk worden doorgegeven. "Dit jaar hebben we speciale zonnebrandsticks", vertelt Teeuwen. "Dan hoef je je handen niet vies te maken en glipt je instrument niet weg."

Het management houdt ondertussen de warmte in de gaten en zorgt dat er genoeg water voor het orkest is. Bij extreme hitte kan ook het programma worden aangepast. De dirigent werkt niet met één vaste setlist, maar kan ter plekke besluiten een ander stuk te kiezen of een optreden in te korten. Soms wordt er voor een blazersstuk gekozen, zodat de strijkers tijdelijk uit de zon kunnen. "Of de dirigent kan een stuk kiezen waarbij we wat meer uit elkaar kunnen gaan staan", legt Teeuwen uit.

Speciale buiteninstrumenten

Niet ieder kostbaar instrument gaat zomaar mee naar buiten. Sommige musici gebruiken daarom een speciaal buiteninstrument, bijvoorbeeld een minder kwetsbare hobo of klarinet gemaakt van plastic. Zo blijft het goede instrument beschermd tegen hitte en andere weersomstandigheden.

Die buiteninstrumenten hebben wel een nadeel. "Ze klinken minder warm en zijn ook minder goed ingesteld", zegt Teeuwen. Dat zegt natuurlijk niets over het niveau van de muzikanten die erop spelen, benadrukt ze.

Plastic riet?

Een saxofonist heeft het wat dat betreft iets makkelijker. De saxofoon kan redelijk goed tegen de warmte, al kan het instrument door de temperatuur iets hoger gaan klinken. Ook kan een saxofoon in de zon behoorlijk warm worden. "Maar zo lang staan we gelukkig nooit in de zon", zegt Teeuwen. Zweethanden kunnen er bovendien voor zorgen dat het instrument wat gladder aanvoelt. 

Sommige saxofonisten kiezen ervoor het riet op het mondstuk aan te passen. Zij gebruiken een plastic variant. Plastic is namelijk minder gevoelig voor wisselende temperaturen en luchtvochtigheid, maar Teeuwen is er zelf geen liefhebber van. "Ik doe dat zelf niet. Ik speel liever met hout."

Het Ricciotti ensemble is van 22 tot en met 25 juli te bewonderen in Nederland. Daarna verruilt het orkest tijdelijk de Nederlandse zon voor de Italiaanse, om op 2 augustus terug te keren en hier de tour af te sluiten.

Meer informatie