Controverse om het Schnitgerorgel in Zwolle: de stemming zit er slecht in bij de Grote Kerk

Na vier jaar restauratie is er onenigheid ontstaan over de stemming die het orgel moet krijgen. De eigenaar, het Academiehuis Grote Kerk Zwolle, kiest voor een historische, ongelijkzwevende stemming. Maar de Stichting Schnitgerorgel Zwolle vindt die keuze te beperkt voor het repertoire. Het voltallige bestuuur stapte op vanwege het conflict.

“De Stradivarius onder de orgels”

Restaurateur Marcus Stahl noemt het een eer om aan het instrument te hebben gewerkt. Tussen de pijpen vertelt hij: “Het is een Rembrandt onder de orgelbouwers, die Schnitger.” Het orgel is bijzonder geschikt voor polyfone barokmuziek. De restauratie moest het instrument weer dichter brengen bij zijn historische klank. De totale restauratiekosten: een kleine 2 miljoen euro; de stichting hielp geld bijeen te brengen via giften en fondsen.

Conflict over stemming

De kern van het conflict is de vraag hoe het orgel na de restauratie moet worden gestemd. Het Academiehuis is eigenaar van het instrument en wil met de gekozen Michaëlstemming aansluiten bij de historische klankwereld van het orgel uit 1721. Die keuze zou ook voldoende mogelijkheden bieden voor de toekomstige concertpraktijk. 
De Stichting Schnitgerorgel Zwolle en betrokken organisten vrezen juist dat veel muziek daardoor moeilijk of niet overtuigend speelbaar wordt. Eerder stelde de stichting dat een mildere ongelijkzwevende stemming muziek tot circa 1850, inclusief Bach, beter toegankelijk zou houden.

Martin van Heerde zegt in Nieuwsuur: “We zijn het niet eens met de stemming die na de restauratie in het orgel gelegd gaat worden. Dat is triest, dat is een rouwproces. ‘Ruzie in Zwolle’, stond er in de krant. Was het maar ruzie, dan kan je praten met elkaar. Ik word verdrietig van hoe dit klinkt.” Daarbij haalt hij Toon Hagen aan: “Mensen vinden dit dan 'kruidige' akkoorden. Als ik mijn kip kruid, dan moet het lekker worden. Niet minder lekker.”

“Knettervals. Het bruidspaar zal de kerk uitrennen”

Organist Harm Hoeve legt uit dat een oude stemming gevolgen kan hebben voor de speelbaarheid van bepaalde toonsoorten. Muziek met drie kruizen of drie mollen zou volgens hem erg moeilijk worden, en mogelijk vals klinken. Over een B-grootakkoord, bijvoorbeeld, zegt hij: “Knettervals. Het bruidspaar zal de kerk uitrennen.”

De inzet van de eigenaar is juist om terug te keren naar een klank die past bij de historische situatie van het orgel. Critici vrezen dat daardoor een aanzienlijk deel van het repertoire minder geschikt wordt voor uitvoeringen in Zwolle.

Verdediging keuze

Organist en dirigent Ton Koopman, adviseur van het Academiehuis en een autoriteit in de orgelwereld - en geboren Zwollenaar -, weerspreekt dat het instrument daardoor te beperkt inzetbaar zou zijn: “Je kunt niet op elk instrument alle muziek uit alle tijden spelen. Dan klinkt alles een beetje. Je wil dat alles geweldig klinkt, dat je het hoort zoals je het wil horen. En dat is nu de bedoeling. Zwolle moet niet provinciaal, maar Europees denken.”

De discussie gaat daarmee niet alleen over techniek, maar ook over een fundamentele keuze: moet het orgel zo breed mogelijk inzetbaar zijn, of moet de historische eigenheid van dit specifieke instrument vooropstaan?

Als de onafhankelijke restaurateur iets wil vertellen grijpt de Kerk in

Tijdens het interview probeert Marcus Stahl de historische keuze voor een bepaalde stemming uit te leggen met een vergelijking met restauratiekunst: “Stel dat je een origineel schilderij hebt, met originele kleuren, en je weet dat er een vernis is, een historische, die toen gebruikt werd om die op een bepaalde manier te laten zien…”

Dan wordt hij onderbroken door iemand van de Grote Kerk. Vanuit een gangetje klinkt: “We zouden niks over de stemming zeggen. Even later volgt: “We zouden als personen niks over de stemming zeggen. Ik weet waar het naartoe gaat.” De controverse over de stemming liep eerder al hoog op: de Stichting Schnitgerorgel Zwolle stelde dat zij zich nadrukkelijk distantieerde van de toen gekozen Nordenstemming; het Academiehuis ontwikkelde later de huidige Michaëlstemming als verdere verfijning van die historische uitgangspunten. 

Bekijk de aflevering