Podium
NTR

100 jaar Ton de Leeuw: de componist die spiritueel durfde te schrijven

foto: wikipedia

Op 16 november 1926 is Ton de Leeuw geboren. Honderd jaar later is er extra aandacht voor zijn nalatenschap, met concerten bij festival Gaudeamus en een nieuwe podcastserie. Podium sprak met pianist Ralph van Raat en musicoloog Leo Samama over het werk en het leven van Ton de Leeuw.

Nederlandse componist Ton de Leeuw sloeg een brug naar Oosterse muziek. Zo wist hij een spirituele toon aan te slaan, die culturen overstijgt. Hij schreef 'mooie' muziek toen dat nog taboe was, in de Nederlandse muziekwereld van de jaren zestig en zeventig. In de jaren tachtig groeide De Leeuw uit tot een bepalende componist in het Nederlandse muziekleven.

Beluister het gesprek met Leo Samama en Ralph van Raat over componist Ton de Leeuw terug:

Aandacht

Musicoloog Leo Samama maakte een podcast van bijna vier uur over het werk en het leven van Ton de Leeuw. Hij is hard aan het werk om het werk van De Leeuw onder de aandacht te krijgen, want dat gebeurt niet zomaar. "Bijna alle componisten die in de jaren vijftig naar voren zijn gekomen, lijden aan een totaal gebrek aan belangstelling van de podia. Het is koudwatervrees, een gebrek een fantasie", zegt Samama kritisch over de programmeurs van de concertzalen.

"Ton de Leeuw is een moderne componist met experimentele muziek, maar hij is eigenlijk een tussengeval", zegt Samama. "Onder professionele koren is zijn muziek geliefd en het publiek vindt die koorwerken ook fantastisch."

Samama vindt het jammer dat de latere orkestwerken van De Leeuw zo weinig uitgevoerd worden. "Pas dan beseffen we hoe bijzonder die werken zijn. Uitvoerende musici hebben een beeld van moderne muziek dat het er alleen om draait om de noten goed te spelen. Maar het gaat niet om de precisie, het heeft uitdrukking nodig. Er zit veel meer in dan we denken."

Pianist Ralph van Raat probeert het nalatenschap van Ton de Leeuw door te geven. Niet alleen door het uit te voeren, maar ook door er les in te geven. "Op het conservatorium komt hij elk jaar terug bij mijn leerlingen. Ik geef altijd lessen over Nederlandse muziek en Ton de Leeuw neemt daarin een centrale plek in. Veel van mijn studenten zijn buitenlands en deze muziek spreekt hen aan, vanwege de andere culturen die erin terugkomen. En hij schreef heel goed voor piano!"

Alleenstaander

Wat het behoud van het nalatenschap van Ton de Leeuw ook lastig maakt, is dat hij een alleenstaander was. Hij wilde geen tweede Ton de Leeuw in de wereld zetten. "Ton had geen aansluiting bij een 'school' en ook niet bij zijn eigen leerlingen. Die moesten hun eigen weg gaan. Hij wilde geen kopieën van zichzelf zien. Sommigen wilden meer sturing en vonden dat moeilijk", zegt musicoloog Leo Samama. 

Als docent aan het Amsterdams conservatorium leidde hij een nieuwe generatie componisten op, met Daan Manneke, Tristan Keuris en Guus Janssen. "Allemaal studenten die een buitengewoon eigen stijl hebben. Het was een innerlijke noodzaak om te componeren en dat is persoonlijk", ziet pianist Van Raat.

Op zijn eigen manier creëerde hij toch een 'Amsterdamse school', denkt Van Raat. Die diversiteit in stijlen kun je in dat geval als het typerende zien. "Het was anders dan andere componisten: het ging om het openbreken van stilistische vrijheid. Het was toen nog vaak dogmatisch, in de jaren zestig."

Hoorspelen en etnomusicologie

Ton de Leeuw studeert bij Henk Badings en Louis Toebosch en vervolgens in Parijs bij Olivier Messiaen. Hij ontwikkelt binnen het eigentijdse componeren een geheel eigen stijl. In zijn werk hoor je duidelijk de invloed van zijn studie etnomusicologie bij Jaap Kunst.

Van 1954 tot begin jaren zestig werkt hij als muziekregisseur en componist bij de Radio (NRU). Zijn vakmanschap en veelzijdigheid komen hem in Hilversum goed van pas, waar hij als muziekregisseur, arrangeur en componist van hoorspelmuziek uiterst productief is. In 1956 werd zijn radio-oratorium Job, vernoemd naar het Bijbelboek, bekroond met de Prix Italia.

Dit radio-oratorium is ter ere van De Leeuws honderdste geboortejaar opnieuw uitgebracht en nu ook op Spotify te beluisteren:

Om deze inhoud te tonen moet je toestemming geven voor social media cookies.

Klank centraal

Leo Samama beschrijft zijn stijl als volgt: "Het zal zich niet opdringen aan de luisteraar. Je wordt niet vanzelf meegesleurd, in tegendeel. Voor hem wordt de Oosterse filosofie over klank belangrijk: de klank is een zelfstandig gegeven. Hij ziet klank als een kristal dat ronddraait en steeds andere reflecties geeft. En die reflecties gebruikt hij om zijn composities te maken."

In de muziek van Ton de Leeuw is volgens Leo Samama duidelijk de historische traditie te herkennen. In de historische bronnen van Oosterse muziek zag Ton de Leeuw veel overeenkomsten met de historische bronnen van Westerse muziek. Zo wist Ton de Leeuw een brug te slaan tussen beide werelden. "En als je dat lukt, kun je ook herkenbare muziek maken", zegt Samama.

Ralph van Raat herkent de muziek van Ton de Leeuw meteen. "Hij gebruikte een bijzondere harmonische taal met oude kerktoonladders Zijn muziek is welluidend, maar klonk toch even anders.. Dat was in die tijd radicaal, waar de dissonantie de norm was. Hij durfde spiritueel te schrijven."

foto: Kippa

Ton de Leeuw in 1964.

Intens luisteren

Ralph van Raat tipt Men go their ways, een groot stuk van Ton de Leeuw uit 1964. "In de partituur staan losse noten, zonder maat. Je moet de noten bekijken in de partituur en proportioneel gezien in de tijd spelen." Dat klinkt heel avant-gardistisch, maar Van Raat belooft een "totale zenbeleving".

"De opdracht is om het te ondergaan. Zijn muziek gaat om innerlijke beleving en contemplatie, niet uiterlijk vertoon. Tegelijkertijd gebeurt er heel veel in zijn muziek. Bij herhalingen heb je een wakkere geest nodig, omdat er telkens wel iets veranderd. Er is intens luisteren nodig, om dat te kunnen waarnemen."

Advertentie via ster.nl
Advertentie via ster.nl