Vijftig jaar klassieke radio: zó begon het in 1975

Gezanik

Halfweg de jaren zeventig beginnen Nederlandse prominenten, waaronder violist Theo Olof, met een pleidooi voor een klassieke radiozender. En dat gaat niet zomaar, merkt de schrijver Rudy Kousbroek, een van de initiatiefnemers. "Naast veel bijval", schrijft hij, ontlokt het plan aan sommigen "een merkwaardig gezanik". Hij reageert in NRC Handelsblad op een commentaar van popjournalist Ernst Ris, die waarschuwt voor ‘vervlakking’ door een zender die zich alleen richt op muziek. Hij noemt het zelfs ‘een heilloos streven’. 

"Opmerkelijk is het wel", vindt Kousbroek. "Uit een groot aantal zenders raast nu al jarenlang de hele dag popmuziek zonder dat zulke mensen zich daar druk om hebben gemaakt, maar zodra er sprake is van één station met klassiek ontdekken ze bij zichzelf de diepe ongerustheid voor vervlakking en wijzen op het gevaar van een 'klassieke Veronica'."

André van Duin

En het klassieke station komt er, mede dankzij een handtekeningenactie van violist Theo Olof. Hilversum IV begint eind december 1975. En de ironie wil dat Veronica de eerste uitzending doet. Met André van Duin en Tineke de Nooy als presentatoren wordt het vooral klassieke satire.

'We vonden het geweldig dat we zoiets in Nederland kregen’

Componist Leo Samama is als begin twintiger zijdelings bij de nieuwe zender betrokken. Hij werkt onder meer bij het nieuwe programma Für Elise op zondag, later voortgezet als Spiegelzaal, waar de Nederlandse musici live optreden. "Ik kom uit een klassiek gezin", zegt hij. "We vonden het thuis geweldig dat Nederland zo’n zender kreeg." 

Bij de eerste lichting klassieke programmamakers zitten veel jonge musicologen van de Universiteit Utrecht, vertelt Samama. "Ik studeerde daar zelf ook. Wij waren over het algemeen vrij pragmatisch, dus we vonden het leuk om radio en journalistiek te doen."

Hippies

Tot de architecten van Hilversum IV behoren componist Ton de Leeuw, Edu Verhulst en Robbert Jan de Neeve. "We werden in de wandelgangen wel grappend de Utrechtse maffia genoemd", zegt De Neeve. Hij werkt al sinds begin jaren zeventig bij de radio. Klassieke muziek is dan nog over meerdere zenders versnipperd. De komst van Hilversum IV betekent dat er ineens geen acht uur per week meer wordt gemaakt, maar tien uur per dag, van zeven tot vijf. In de eerste jaren dat twee uur gesproken woord bevatten dat niet over klassieke muziek mag gaan. Dominees doen stichtelijke preken en luisteraars kunnen landbouwberichten en nieuwe recepten horen. Maar dat zal snel verleden tijd worden.

Für Elise

De Neeve herinnert zich de eerste uitzending nog. "Ik vond het grappig dat Veronica die pakte. Daar wilde ik wel even bij zijn, voordat ik naar Amsterdam ging om Für Elise te maken. In de Hilversumse studio liepen al die langharige popjongens rond, disjockeys als Lex Harding en Hans Mondt, die later Muziek voor miljoenen ging presenteren. De hele studio vol met hippie-achtige figuren. Tja, daar stond ik dan tussen in mijn colbertje." 

De Neeve bewaart goede herinneringen aan het programma Für Elise, elke zondag tussen elf en één. Eerst in het Van Gogh Museum, en later vanuit de Spiegelzaal in het Concertgebouw. 

"Edu Verhulst bedacht het format met verschillende live-optredens van musici. Presentator Hans Zoet verzon de titel. Hij had geen muzikale achtergrond, maar was goed met mensen. Hij vroeg de aanwezige musici altijd om de herkenningstune, Beethovens Für Elise, te spelen. We hebben zelfs nog een LP uitgebracht met veel van die versies. Dat programma is altijd mijn grote liefde gebleven."