Vijftig jaar klassieke radio: de geschiedenis van de ZaterdagMatinee

De Vrije Zaterdag

In den beginne – ofwel december 1960 – was er de Matinee op de Vrije Zaterdag. Die naam kwam niet uit het niets: de concertserie begon toen de zaterdag als werkdag werd afgeschaft. Want ja, wat nu? Op televisie stotterden werknemers in straatinterviews bij de vraag wat zij dachten te doen met die vrije dag. Omroeppionier en VARA-bestuurder Jan Broeksz wist wel wat. Geen tuin wieden, auto wassen, duivenhok uitmesten of andere huishoudelijke taken, maar een klassiek concert. Presentator Hans Kerkhoff mocht een concept bedenken. "God, moet dat? was mijn eerste reactie”, herinnerde Kerkhoff zich in een NRC-interview rond zijn pensioen in 1977. "Ik voelde er weinig voor, maar de serie zou uitgroeien tot mijn troetelkind.” 

10 gulden

Kerkhoff ontwikkelde een filosofie die hemzelf ook wat opleverde: hij ging in het Amsterdamse Concertgebouw op ontdekkingsreis met zijn publiek, zodat ze beiden hun horizon konden verbreden. En hij haalde grote sterren naar Amsterdam, zoals pianist Arthur Rubinstein en de sopraan Montserrat Caballé. En dat allemaal voor "een habbekrats van tien gulden”.

Onorthodox

De Matinee werd ook de etalage van de verschillende radio-orkesten en het Groot Omroepkoor, die tot dan toe enkel optraden in de Hilversumse studio’s: ze vormden groepen zonder gezicht, een klank op de radio. In de Matinee konden ze zich wekelijks aan het publiek laten zién. En door de ‘onorthodoxe’ programmering op de zaterdag, die vijf eeuwen muziek omvatte, ontwikkelden de omroepmusici zich tot de meest veelzijdige van Nederland.

Ajax en de ZaterdagMatinee

Op Hilversum IV werd wat tegenwoordig NTR ZaterdagMatinee heet door de jaren heen het internationale visitekaartje van de zender. Nederlandse en buitenlandse componisten kregen opdrachten voor nieuw werk. Tal van grote premières waren er te horen. Overal ter wereld kennen alle voetbalfans Ajax en alle musici de ZaterdagMatinee. Het geheim? De beroemde namen komen graag, omdat ze bijzonder repertoire – oud en splinternieuw – kunnen spelen. Bovendien zit de Grote Zaal altijd vol met nieuwsgierig publiek.

Nederlandse muziek in de NTR ZaterdagMatinee: het Dudok Kwartet speelt Joey Roukens

"We hebben eindeloos veel formules en themaseries gemaakt", zegt Jan Zekveld, die tussen 1983 en 2006 zo’n twintig jaar artistiek leider van de ZaterdagMatinee was. "De serie was zijn tijd altijd vooruit. De perfecte afstemming van dirigenten en programma’s is een van de geheimen. En er moet een dwingende reden zijn waarom je stukken laat horen en in welke context. De grote thema’s van het menselijk bestaan zijn van alle tijden. Dat kan in allerlei vormen: soms met gespecialiseerde oude of nieuwe muziek ensembles, soms wereldmuziek en een symfonieorkest in één Matinee-programma. Het ging mij om verbanden herkennen, laten horen waar iets vandaan komt, waar het naartoe gaat. Bezoekers wat wijzer en rijker naar huis sturen. Dat heb ik altijd als mijn missie gezien."

Bernard Haitink neemt als dirigent afscheid in de ZaterdagMatinee