Camille Saint-Saëns

Een tienjarige jongen die twee pianoconcerten helemaal uit zijn hoofd speelt; je denkt vast meteen aan een wonderkind als Wolfgang Amadeus Mozart – maar deze keer gaat het over iemand anders: Camille Saint-Saëns. Veel mensen weten niet dat hij als kind net zo’n opmerkelijk muzikaal talent liet zien als Mozart. Zo verblufte hij het publiek met dit grootse concert in Parijs en had hij op 5-jarige leeftijd al muziek van Beethoven voor een klein gezelschap gespeeld. Toch is Saint-Saëns vooral de muziekgeschiedenis in gegaan als componist – een die de muziektraditie van Frankrijk zou bepalen.

Hoe werd Camille Saint-Saëns componist?

De Franse componist Camille Saint-Saëns gaf als kind niet alleen blijk van groot muzikaal talent; hij blonk ook uit in de meest uiteenlopende vakken op school, zoals Grieks, Latijn, Franse literatuur, natuurkunde en wiskunde. Zijn interesse ging daarnaast uit naar filosofie, archeologie en astronomie. De rest van zijn leven bleef Saint-Saëns een enthousiast amateurastronoom. Zo kocht hij van het eerste geld dat hij als componist verdiende een telescoop en werd hij lid van de Société Astronomique de France. Voor hun tijdschrift schreef hij ook enkele artikelen, waarmee hij bijdroeg aan het enthousiasme voor astronomie in Frankrijk.

Maar voor het zover was, zette Saint-Saëns als 3-jarig jongetje zijn eerste muzikale stappen; zijn oudtante leerde hem pianospelen. Al op 7-jarige leeftijd was hij klaar om naar één van de beste pianodocenten van Parijs te gaan: Camille-Marie Stamaty. Nog maar 13 was hij toen Saint-Saëns werd toegelaten aan het conservatorium van Parijs, het beste van het land, om vervolgens op 18-jarige leeftijd af te studeren.

Hoewel hij een getalenteerde pianist was, stimuleerde het conservatorium hem om over te stappen op orgel vanwege de grotere baankansen. Zo ging Saint-Saëns al snel aan de slag als kerkorganist in Église Saint-Merri in Parijs. Hij begeleidde veel bruiloften, begrafenissen en reguliere diensten, maar virtuoze recitals geven was niet mogelijk: het orgel van deze kerk was tijdens de Franse Revolutie beschadigd geraakt en nooit goed gerestaureerd. Toen Saint-Saëns een aantal jaar later organist van La Madeleine in Parijs werd, kon hij zich pas echt ontplooien. Niemand minder dan Franz Liszt, de beroemde Hongaarse pianist en componist, hoorde hem daar spelen en bestempelde Saint-Saëns als de beste organist ter wereld.

Het componeren ging gelijk op met zijn carrière als musicus. Op zijn derde zou Saint-Saëns al zijn eerste noten op papier hebben gezet. Zijn Eerste symfonie volgde op 16-jarige leeftijd en werd ook nog eens met succes uitgevoerd. Kortom: een glansrijke carrière lag voor Saint-Saëns in het verschiet.

Met wie trouwde Camille Saint-Saëns?

Waar het muzikale leven hem voor de wind ging, werd Saint-Saëns in zijn persoonlijke leven geconfronteerd met grote tragedies. Slechts twee maanden nadat Saint-Saëns als baby gedoopt was, overleed zijn vader aan de gevolgen van tuberculose – precies op de dag dat deze één jaar getrouwd was met zijn vrouw. Saint-Saëns werd daarna door zijn moeder en haar familie opgevoed. Toen hij in 1875, bijna veertig jaar oud, trouwde met Marie-Laure Truffot, overkwam hem nog meer rampspoed. Ze verloren hun beide kinderen binnen een tijdsbestek van anderhalve maand. Hun oudste zoon André viel op tweejarige leeftijd uit het raam van hun flat in Parijs. Zes weken later overleed hun tweede zoon Jean-François, een baby van nog maar zes maanden oud, aan een longontsteking.

Saint-Saëns en zijn vrouw leefden nog drie jaar samen, maar hun huwelijk viel uit elkaar. Toen ze in 1878 naar samen een spa in La Bourboule gingen, vertrok Saint-Saëns. In het hotel liet hij een brief voor zijn vrouw achter met het bericht dat hij niet meer bij haar terug zou komen. Hoewel ze altijd getrouwd zouden blijven, zouden ze elkaar nooit meer zien.

Hoeveel invloed had Camille Saint-Saëns op Franse muziek?

Uiteindelijk vond Saint-Saëns een soort surrogaatfamilie in het gezin van de Franse componist Gabriel Fauré, voor wiens zonen hij haast een oom werd. Saint-Saëns had Fauré lesgegeven en kreeg een hechte vriendschap met hem. Hoewel Saint-Saëns maar vier jaar pianodocent was aan de École Niedermeyer in Parijs, werd hij een voorbeeld voor volgende generaties. Zo stimuleerde hij Fauré, die toen een tiener was, om te gaan componeren, waarna hij uitgroeide tot een van de grootste componisten van Frankrijk. Fauré zou zijn hele leven een grote bewondering voor Saint-Saëns blijven houden. Ook liet Saint-Saëns zijn studenten kennismaken met Duitse muziek van onder andere Robert Schumann, Ludwig van Beethoven en Richard Wagner. De leerlingen vonden dit fascinerend, maar zijn collega’s trokken hun wenkbrauwen op: deze componisten lagen gevoelig gezien de gespannen verhoudingen tussen Frankrijk en Duitsland van dat moment.

Na de Frans-Duitse oorlog in 1870 en 1871 nam het anti-Duitse sentiment alleen maar toe, wat doorsijpelde in het muziekleven. Jonge Franse componisten ervaarden weinig ruimte om door te breken, omdat Duitse muziek in Europa al lange tijd de boventoon voerde. Om dit te verbeteren en Franse muziek te promoten, richtte Saint-Saëns in 1871 samen met anderen de Société Nationale de Musique op. Ze organiseerden concerten waar Franse muziek werd geprogrammeerd en gaven Franse componisten zo de kans om met meer genres te experimenteren. "Vóór 1870 zou ik er nooit van gedroomd hebben een sonate of kwartet te componeren", zei Fauré daarover. "In die tijd was er geen enkele kans dat een componist met dergelijke werken gehoor zou vinden." Ook werkte Saint-Saëns met Vincent d'Indy en Charles Bordes aan een complete uitgave van het werk van de componist Jean Philippe Rameau, wat zorgde voor een herleving van Franse barokmuziek.

Maar liefst twee keer deed Saint-Saëns mee aan het traject om de Prix de Rome te winnen, de meest prestigieuze prijs voor Franse componisten. Bij zijn tweede poging was zijn naam al gevestigd en wekte zijn deelname vooral verbazing. Vanwege zijn ervaring dacht iedereen dat Saint-Saëns ging winnen, maar de prijs ging naar een componist die volgens de jury nog een ruwe diamant met een speciale kwaliteit was. Het beeld van een overschatte componist zonder genie zou sindsdien aan Saint-Saëns blijven kleven.

Bekijk Danse Macabre van Saint-Saëns door Joris van Rijn en het Radio Filharmonisch Orkest onder leiding van Sander Teepen

Wat zijn de bekendste stukken van Camille Saint-Saëns?

Onterecht, want Saint-Saëns was als componist van alle markten thuis: hij schreef symfonieën, kamermuziek, opera’s en soloconcerten, zoals zijn beroemde Eerste celloconcert. Daarnaast componeerde hij een aantal werken die opvallend én vandaag de dag zeer geliefd zijn. Een beroemd voorbeeld is het orkestwerk Danse macabre, dat in Nederland bekend werd van het Spookslot in attractiepark de Efteling. De muziek verklankt op beeldende wijze hoe de dood om middernacht zijn viool pakt en met een spookachtige melodie alle doden op het kerkhof doet dansen.

Ook schreef Saint-Saëns een symfonie, een genre dat normaal alleen voor orkest is, met een glansrol voor het orgel. Deze Derde symfonie wordt daardoor ook wel de Orgelsymfonie genoemd. En misschien wel het bekendste stuk van Saint-Saëns, Le carnaval des animaux (met het beroemde De zwaan), schreef hij puur voor zijn eigen plezier en dat van zijn vrienden. Uitgave van deze muziek stond hij niet toe, waarschijnlijk omdat hij het stuk niet serieus genoeg vond. In elk deel van het werk wordt een dier uitgebeeld, wederom met Saint-Saëns' treffende muzikale verbeelding.

Waarom reisde Camille Saint-Saëns zo veel?

Saint-Saëns heeft maar liefst 179 reizen naar 27 verschillende landen gemaakt. Dit had voor een deel met zijn werk te maken: zo trad hij veel op in Engeland en Duitsland als pianist en organist. Maar hij reisde ook regelmatig naar warmere landen, bijvoorbeeld Algerije en Egypte, vanwege zijn verzwakte longen. Ook het Caribisch gebied en Zuid-Amerika deed hij met lange bezoeken aan. Dit droeg ook bij aan zijn muzikale inspiratie. Zo componeerde Saint-Saëns verschillende stukken met invloeden van het oriëntalisme. Deze stroming verklankt het toenmalige beeld van de Oriënt, een mysterieuze, exotische, verleidelijke en bedreigende wereld, met kenmerkende muzikale stijlfiguren. Zo heeft het Vijfde pianoconcert van Saint-Saëns duidelijk een oriëntalistische zweem en kreeg het stuk zelfs de bijnaam 'Egyptische' omdat hij het in Luxor componeerde.

Ook in Samson et Dalila laat Saint-Saëns volop de oriëntaalse stijl horen. De opera vertelt het Bijbelse verhaal van Samson, die een opstand leidt, maar door de priesteres Dalila wordt verleid om haar het geheim van zijn kracht te vertellen, met alle gevolgen van dien. Saint-Saëns gebruikt oriëntaalse stijlfiguren in de muziek van Dalila, zoals een langgerekte, dalende chromatische lijn (een melodie met stapsgewijs dalende noten) in haar aria Mon cœur s'ouvre à ta voix (Mijn hart opent zich voor jouw stem). Daarmee benadrukt hij de verleidelijkheid én het gevaar van Dalila. En tijdens een ceremonie in haar tempel barst haar volk los in de Bacchanale, die Saint-Saëns dreigend en exotisch laat klinken met kenmerkende toonsprongen en opzwepende ritmes.

In 1921 kreeg Saint-Saëns tijdens zijn jaarlijkse overwintering in Algiers een hartstilstand. Zo overleed hij op 86-jarige leeftijd. In La Madeleine, waar hij als organist tot bloei was gekomen, kreeg hij een staatsbegrafenis, passend bij zijn grote betekenis voor de Franse muziektraditie.