De beroemdste symfonie aller tijden: Beethovens Vijfde

Hoe componeerde Beethoven zijn Vijfde symfonie?

De Duitse componist Ludwig van Beethoven was een jonge dertiger toen hij voor het eerst aan zijn Vijfde symfonie werkte. Hij voltooide het stuk echter pas na vier jaar, in 1808. Soms legde hij de symfonie namelijk opzij om andere stukken te componeren – zoals zijn Zesde symfonie, het Vioolconcert en zijn Vierde pianoconcert – maar ook bleef hij zijn Vijfde symfonie steeds bijschaven.

Dit kwam omdat Beethoven één muzikale bouwsteen had bedacht waar hij zijn hele symfonie mee construeerde: een thema van vier noten. Direct aan het begin van de symfonie laat hij dit fundament duidelijk horen: het wordt op volle sterkte gespeeld door het voltallige orkest én de laatste noot mag voor onbepaalde tijd klinken middels een fermate. Meer had Beethoven het thema niet kunnen benadrukken. Vervolgens laat hij het in allerlei vormen én in elk deel van de symfonie terugkeren – en dat heeft natuurlijk veel polijstwerk gevraagd. Die geniale structuur maakt de Vijfde symfonie zo indrukwekkend: Beethoven was de eerste componist die met zo'n klein motief componeerde, in plaats van een langere melodie als thema te gebruiken. Het werd een belangrijk kenmerk van zijn stijl.

Maar het stuk roept ook een duidelijke sfeer op van strijd, heroïek en triomf. Dat zou een reflectie kunnen zijn van de roerige tijd waarin Beethoven zijn Vijfde symfonie componeerde: de Napoleontische oorlogen. Ook worden Beethovens gehoorproblemen, die in deze tijd ontstonden en hem uiteindelijk doof maakten, als verklaring voor het onstuimige karakter van de symfonie genoemd. Maar waarschijnlijk zijn er concretere inspiratiebronnen voor het stuk.

Feit of fabel: het noodlot, de geelgors en Beethovens Vijfde symfonie

Er is een verhaal dat al lang de ronde doet: de Vijfde symfonie van Beethoven zou over het noodlot gaan. Dit weetje komt uit een anekdote van Anton Schindler (1795-1864), de secretaris van Beethoven en een van zijn eerste biografen. De componist zou de openingsnoten van de symfonie hebben aangewezen voor Schindler in de partituur en erbij hebben gezegd: "Zo klopt het noodlot op de deur". Daar komt de bijnaam van de Vijfde symfonie vandaan: ‘Noodlot’. Het gevoel van strijd en overwinning dat de muziek oproept past zeker bij het menselijke gevecht met het lot.

Toch is er een probleem met deze interpretatie. Schindler bleek namelijk niet bepaald een betrouwbare biograaf te zijn. Zo maakte hij zijn eigen rol in het leven van Beethoven veel groter dan dat die in werkelijkheid was geweest. Bovendien knoeide hij zelfs met de notitieboekjes die de componist gebruikte om met anderen te kunnen communiceren toen hij doof was. Dat maakt zijn verhaal, waarin hijzelf degene is aan wie Beethoven het noodlot als onderwerp van de Vijfde symfonie onthult, wel wat ongeloofwaardig.

Maar er is nog een andere interpretatie van het beroemde muziekstuk, een die lijnrecht tegenover de thematiek van oorlog en tegenslagen staat. Beethoven zou de bekende openingsnoten van zijn Vijfde symfonie hebben gebaseerd op het gezang van een geelgors. Dit gele zangvogeltje kwam al in Beethovens tijd in heel Europa voor. Carl Czerny (1791-1857), een leerling van Beethoven, schreef dat de componist het thema "aangereikt" zou hebben gekregen door het gezang van de geelgors. Volgens Czerny zou Beethoven de vogel gehoord hebben in het Praterpark in Wenen. En als je naar het gezang luistert, dan lijkt dat inderdaad verdacht veel op het openingsmotief uit de Vijfde: een aantal korte noten gevolgd door een nadrukkelijk lange toon op een andere hoogte.

Opvallend: ook Schindler heeft specifiek de geelgors vermeld in relatie tot Beethovens muziek. Volgens hem vertelde de componist dat de geelgors had "meegecomponeerd" met zijn Zesde symfonie, de Pastorale. Hoewel dit niet onomstotelijk is aangetoond, heeft Beethoven in deze symfonie wel letterlijk andere vogelgeluiden verklankt: hij laat een fluit, hobo en klarinet het gezang van een nachtegaal, kwartel en koekoek imiteren en zet de vogelnamen er zelfs expliciet bij in de partituur. Uit documenten van Beethoven en zijn tijdgenoten blijkt ook dat de componist, voordat hij doof werd, vaak wandelde in de natuur en ondertussen noteerde wat hij hoorde. Grote kans dat de geelgors zo ook in Beethovens opschrijfboekje is beland.

Kijk en luister hier hoe de geelgors zingt

Hoe werd de Vijfde symfonie van Beethoven zo populair?

Het is moeilijk voor te stellen bij een stuk dat vandaag de dag zo beroemd is, maar de première van Beethovens Vijfde symfonie was niet bepaald een succes. Op 22 december 1808 kreeg het publiek in Wenen een meer dan vier uur durend concert voor de kiezen met alleen maar nieuwe werken van Beethoven. Daar kwam bij dat de zaal ijskoud was en het orkest het stuk maar één keer had gerepeteerd. De allereerste uitvoering van wat de beroemdste symfonie aller tijden zou worden ging zo redelijk onopgemerkt voorbij.

Daar kwam verandering in toen E. T. A. Hoffmann, een Duitse auteur en componist die bekendstaat als schrijver van De notenkraker, een recensie over Beethovens Vijfde symfonie schreef. Hij wist de kracht van de muziek zo beeldend te beschrijven, dat de belangstelling voor het stuk ineens als een raket omhoogschoot. Hij noemde de Vijfde symfonie "een van de belangrijkste werken" van dat moment. Het pakkende thema waarmee de symfonie begint en de ingenieuze structuur die Beethoven ermee had gecreëerd beklijfden toen wel.

En hoe. De symfonie werd een model voor componisten na Beethoven. Zonder dit stuk hadden de grootse symfonieën van Bruckner en Mahler niet bestaan en hadden Brahms en Tsjaikovski hun werken in dit genre heel anders vormgegeven. Ook Wagner was een groot bewonderaar van Beethoven; zonder zijn componeerstijl had Wagners gebruik van leitmotieven misschien wel niet bestaan. Daarnaast werd het beroemde openingsmotief van de Vijfde symfonie talloze malen gebruikt door popartiesten en in reclames. In de Tweede Wereldoorlog kwamen de vier noten zelfs symbool te staan voor vrijheid.

Of het motief nu het noodlot of het gezang van de geelgors verklankt, het staat vast dat de Vijfde symfonie van Beethoven een ontwikkeling van donker naar licht laat horen. De symfonie staat in c mineur, een toonsoort die in veel muziekstukken wordt gebruikt om een gevoel van rouw, strijd of plechtigheid uit te drukken. Maar aan het einde van het derde deel laat Beethoven ineens een mysterieuze overgangspassage horen: een zachte paukenroffel wordt steeds luider en de akkoorden veranderen voortdurend, totdat het vierde deel losbarst. Zoiets was nog nooit eerder gedaan.

Het lijkt wel alsof de overwinning wordt geboren uit de strijd. De finale is één en al triomf. Het deel staat in C majeur, de zonnige tegenhanger van c mineur. Ook spelen voor het eerst in de geschiedenis van de symfonie een piccolo en contrafagot mee. De trombone, die toen nog geen standaard plek in het orkest had, voegt zich er ook bij. Zoals Beethoven zelf ooit zei: "Velen beweren dat elk muziekstuk in mineur ook in mineur moet eindigen. Nee! Integendeel, ik vind juist dat majeur een prachtig effect heeft. Vreugde volgt op verdriet, zonneschijn op regen." En misschien is die hoopvolle gedachte wel de belangrijkste reden waarom de Vijfde symfonie tot op de dag van vandaag zo veel mensen blijft aanspreken.

Beluister en bekijk Beethovens Vijfde symfonie

Luister en kijk hieronder naar de Vijfde symfonie van Beethoven door de Radio Kamer Filharmonie onder leiding van Heinrich Schiff.

Home Topstukken