Elisabeth Schwarzkopf – stersopraan van de opnamestudio

Wolfgang Amadeus Mozart
Don Giovanni KV.527 - Akte II - recit + aria, "In quali eccessi... mi tradì quell'alma ingrata"
Elisabeth Schwarzkopf [Donna Elvira – sopraan]
Philharmonia Orchestra o.l.v. Carlo Maria Giulini
EMI / 9667992

In 1946 deed Schwarzkopf auditie bij Walter Legge, de platenbaas van het label EMI, die haar meteen een exclusief contract aanbood. Hij bracht haar in aanraking met de grootste dirigenten en musici van die tijd voor het maken van studio-albums.

Legendarisch werd deze opname die ze in 1959 maakte onder leiding van Carlo Maria Giulini. De rol van Donna Elvira in de opera Don Giovanni was een van haar absolute lijfrollen, die ze op de belangrijkste podia zong. En deze plaat legt precies vast waarom: een glanzende, kraakheldere stem, met een ijzersterke focus op de uitspraak van de tekst. Dramatisch en extreem verfijnd tegelijkertijd: dit is Schwarzkopf op haar vocale hoogtepunt.

Richard Strauss
Der Rosenkavalier, op.59 - Akte I - slot, "Die Zeit, die ist ein sonderbar Ding... Ich hab ihn nicht einmal geküßt"
Elisabeth Schwarzkopf [Die Feldmarschallin - sopraan]
Christa Ludwig [Octavian - mezzosopraan]
Philharmonia Orchestra o.l.v. Herbert von Karajan
EMI / 9668242

De grote dirigent Herbert von Karajan haalde Schwarzkopf in 1952 over om voor het eerst de rol van Die Feldmarschallin te zingen, in de opera Der Rosenkavalier van Richard Strauss. Dat bleek een gouden greep, want het werd al snel de rol waarin ze het meest geliefd was. Ze was dé Feldmarschallin bij uitstek. 

Niet veel later maakte Karajan samen met Walter Legge plannen voor een complete studio-opname van Der Rosenkavalier. Weer zo’n gouden greep, want deze opname uit december 1956 geldt tot op de dag van vandaag als dé referentieopname. Met een steengoede cast: naast Schwarzkopf schitterde bijvoorbeeld sopraan Christa Ludwig in de rol van Octavian, de veel jongere geliefde van Die Feldmarschallin. 

We gaan luisteren naar het slot van de eerste akte. Die Feldmarschallin realiseert zich plotseling, na een onbezorgde ochtend met Octavian, dat de tijd niet stil te zetten is. De jonge minnaar gelooft nog dat hun liefde eeuwig zal duren, maar zíj weet al dat Octavian haar ooit zal verlaten voor een vrouw die jonger is dan zij. Schwarzkopf is hier subliem: ze zingt de nobele Feldmarschallin niet sentimenteel, maar juist aristocratisch en beheerst, alsof ze door het verdriet heen bijt. 

Hugo Wolf
Italienisches Liederbuch - selectie
Elisabeth Schwarzkopf [sopraan]
Dietrich Fischer-Dieskau [bariton]
Gerald Moore [piano]
EMI / CDM 7637322

Voor veel luisteraars was Schwarzkopf misschien juist wel bij uitstek een liedzangeres. In liederen staat namelijk de tekst – de betekenis, de uitspraak – heel centraal, en Schwarzkopf hechtte daar enorm veel waarde aan. Berucht zijn haar masterclasses aan jonge liedzangers: elk lettergreepje of medeklinkertje dat niet precies goed gezongen werd, was reden om de student te onderbreken. Maar minstens zo kritisch was ze voor zichzelf. 

Een speciale band had ze met de liederen van componist Hugo Wolf. Zelf zei ze daarover: “De sleutel voor de interpretatie van de liederen van Wolf ligt in de tekst. Maar die vormt slechts het uitgangspunt.” Volgens Schwarzkopf was het belangrijk dat de zanger in elk lied heel nauwkeurig de juiste atmosfeer inkleurt, zodat je als luisteraar helemaal wordt meegesleept, zonder dat je in de gaten hebt hóe dat gebeurt. 

Een van de beste voorbeelden daarvan is deze opname, gemaakt tussen 1965 en 1967, van Hugo Wolfs Italienisches Liederbuch. Dat is een reeks liefdesgedichten, een soort dialoog tussen twee minnaars, een inkijkje in een relatie, met alle verschillende emoties die daarbij komen kijken. Schwarzkopf neemt je daar haarfijn in mee – net als haar beroemde tegenzanger trouwens: bariton Dietrich Fischer-Dieskau.

Johannes Brahms
Ein deutsches Requiem, op.45 - deel V, "Ihr habt nun Traurigkeit"
Elisabeth Schwarzkopf [sopraan]
Philharmonia Orchestra & Philharmonia Chorus o.l.v. Otto Klemperer
EMI / CDC 7472382

Schwarzkopfs echtgenoot Walter Legge was niet alleen de oprichter van het toonaangevende platenlabel EMI, maar ook van het Philharmonia Orchestra. Schwarzkopf boekte een aantal grote successen met het orkest en met de chef-dirigent van het eerste uur, Otto Klemperer. Zo zong ze in 1961 mee op een legendarische opname van Bachs Matthäus-Passion, en in hetzelfde jaar werkte ze mee aan deze uitvoering van Ein deutsches Requiem van Johannes Brahms.

Het requiem is van oudsher bedoeld als een dodenmis, maar Brahms schreef zijn requiem juist voor de overlevenden, de nabestaanden – als troost. De kern van die boodschap hoor je als de sopraan zingt ‘Ich will euch trösten, wie Einen seine Mutter tröstet’ – zoals een moeder haar kind troost, zo zal ik jullie troosten. Schwarzkopf heeft hier zo’n heldere en pure toon, dat het wel lijkt alsof ze één lange, eindeloze lijn zingt die ze troostend om je heen wikkelt. Geen wonder dat het Britse muziekblad Gramophone deze opname verkoos tot een van de ‘100 Greatest Recordings’ allertijden.

Richard Strauss
Vier letzte Lieder - nr.3, "Beim Schlafengehen" + nr.4, "Im Abendrot"
Elisabeth Schwarzkopf [sopraan]
Rundfunk-Sinfonieorchester Berlin o.l.v. George Szell
EMI / 9659412

Van de Vier letzte Lieder maakte Schwarzkopf maar liefst drie verschillende opnames. Deze laatste, uit september 1965, wordt meestal gezien als haar definitieve. Ook zelf gaf Schwarzkopf de voorkeur aan deze versie. Ze was bijna vijftig toen ze hem opnam, en haar stem klonk misschien wat minder jeugdig en fris dan op die twee eerdere opnames – maar dat past eigenlijk heel goed bij de muziek. 

De Vier letzte Lieder gaan over afscheid, een terugblik op het leven. Die wat meer volwassen toon van Schwarzkopf sluit daar prachtig op aan. Haar klank smelt geweldig samen met die van het orkest, ze overstemmen elkaar nooit. 

Bij het verschijnen van dit album in 1965 noemde een recensent het “een hemelse opname, zo mooi dat het tegen je natuur ingaat om het te willen analyseren”. Waarvan akte: leun even achterover, laat het over je heen komen, en geniet!