Jascha Heifetz – violist die een nieuwe standaard zette

Erich Wolfgang Korngold
Concert voor viool en orkest, op.35 in D gr.t. - deel I, "Moderato nobile"
Jascha Heifetz [viool]
Los Angeles Philharmonic Orchestra o.l.v. Alfred Wallenstein
RCA / LM 1782

Heifetz was zo’n beetje de definitie van een wonderkind. Nog vóór zijn tweede verjaardag had hij zijn eerste viool. Het eerste openbare concert volgde op zijn zevende, en als 16-jarige maakte Heifetz een sensationeel debuut in het prestigieuze Carnegie Hall in New York. 

Heifetz was toen nét met zijn familie verhuisd vanuit het toenmalige Russische Keizerrijk naar de Verenigde Staten. Hij zou daar het grootste deel van zijn leven doorbrengen, vooral in Los Angeles, waar hij tot zijn dood woonde. 

Met het Los Angeles Philharmonic Orchestra maakte hij ook een van zijn beroemdste opnamen: die van het Vioolconcert van Korngold. Heifetz was degene geweest die het stuk in 1947 in wereldpremière bracht. 

Korngold baseerde het stuk op zijn eigen muziek voor diverse Hollywoodfilms. Dat werd niet door iedereen als serieuze muziek beschouwd, maar Heifetz bleef zijn leven lang een voorvechter van Korngolds Vioolconcert. En hij kreeg gelijk: tegenwoordig is het een van de geliefdste stukken in het repertoire, en deze opname uit 1953 staat nog altijd fier overeind. 

Felix Mendelssohn-Bartholdy
Concert voor viool en orkest, op.64 in e kl.t. - deel III, "Allegro molto vivace"
Jascha Heifetz [viool]
Boston Symphony Orchestra o.l.v. Charles Munch
RCA / 09026 68980 2

Toen Jascha als 16-jarige jongen zijn Amerikaanse debuut maakte was iedereen met stomheid geslagen – zó’n begaafd violist had nog niemand ooit gehoord! Zelfs de legendarische violist Fritz Kreisler zei na dat debuut van Heifetz: ‘nu kunnen wij onze viool wel doormidden breken’. 

Tot dan toe werd aangenomen dat ook de allerbeste violisten wel technische steekjes lieten vallen, maar Heifetz zette een nieuwe standaard. Wat hij op een viool kon, was tot dan toe voor onmogelijk gehouden.

En die vaardigheden etaleerde hij graag. Typisch voor veel Heifetz-opnamen zijn het technisch volmaakte spel en de duizelingwekkende tempi. Een van de beste voorbeelden is de finale van het Vioolconcert van Felix Mendelssohn, op deze legendarische plaat uit 1959.

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski
Concert voor viool en orkest, op.35 in D gr.t. - deel II, "Canzonetta" + deel III, "Finale: allegro vivacissimo"
Jascha Heifetz [viool]
Chicago Symphony Orchestra o.l.v. Fritz Reiner
RCA / 82876 67896 2

Je zou Heifetz kunnen typeren als een ‘concerto-violist’. Hij speelde ook wel kamermuziek, maar écht beroemd werd hij met zijn optredens en opnames van vioolconcerten, met een heel orkest erbij. Heifetz was een solist met een grote persoonlijkheid, en vooral een enorme klank. Zelfs in de grootste zalen en met de grootste orkesten sneed zijn viooltoon overal moeiteloos doorheen.

Die typische Heifetz-klank is vaak heel herkenbaar op zijn opnames. Laserscherp, gefocust, met een soort zilverachtige klank, en dat enorme, projecterende vioolgeluid.

Dat hoor je misschien wel op z’n duidelijkst in het Vioolconcert van Tsjaikovski. Heifetz nam het stuk op in 1957 met de Chicago Symphony onder Fritz Reiner, en dat geldt nog altijd als een van de gouden standaard-opnames. 

Max Bruch
Fantasie voor viool en orkest, op.46, "Schottische Fantasie" - deel II, "Scherzo. Allegro - Adagio" + deel III, "Andante sostenuto"
Jascha Heifetz [viool]
New Symphony Orchestra of London o.l.v. Malcolm Sargent
RCA / RD 86214

Een stuk dat niet kan ontbreken is de Schotse fantasie van Max Bruch – Heifetz noemde het zelf een van zijn favoriete werken om te spelen. Meer dan honderd keer voerde hij het uit, en in 1961 maakte hij er deze opname van die voor veel liefhebbers geldt als dé definitieve opname van het stuk.

De Schotse fantasie is een groot werk voor viool en orkest, in vier delen: eigenlijk vier verschillende karakterschetsen. Max Bruch gebruikte vier Schotse volksmelodieën als basis voor het stuk, en stopte het verder vol met virtuoze capriolen in de solopartij – een kolfje naar de hand van Jascha Heifetz. 

Hier zijn de twee middelste delen. Eerst een briljante, speelse Heifetz in het tweede deel, met die kenmerkende zilveren glans in zijn toon. En daarna de lange lijnen van het lyrische derde deel. In tegenstelling tot veel romantische violisten houdt Heifetz daar zijn vibrato relatief smal. Daardoor klinkt hij nooit sentimenteel, maar krijgt hij juist een enorme spanning in zijn intonatie.

Jean Sibelius
Concert voor viool en orkest, op.47 in d kl.t. - deel II, "Adagio di molto" + deel III, "Allegro, ma non tanto"
Jascha Heifetz [viool]
Chicago Symphony Orchestra o.l.v. Walter Hendl
RCA / RD 87019

De hele week al hebben we Heifetz laten horen met zijn opnames van grote vioolconcert, vooral het grootse, meeslepende werk: Tsjaikovski, Korngold, Bruch. En vandaag nog zo’n laatromantisch stuk: het Vioolconcert van Jean Sibelius. Hij maakte er meerdere opnames van, maar vooral deze, uit 1959, kreeg echt een cultstatus.

Je zult Heifetz er niet gauw op betrappen te zwelgen in een romantische klank. Hij speelde vaak heel strak in tempo, en liet zich nooit gaan in emotionele overdaad. Sommige luisteraars vonden dat ‘koud’, en noemden Heifetz wel een ‘vioolspelende ijskast’. Voor anderen was het juist het summum van muzikale beheersing.

Technisch gezien stond hij in elk geval zonder twijfel bovenaan de top. En doordat die techniek voor hem geen enkel obstakel was, had hij het tempo er vaak ook lekker stevig in. Zéker in de finale van Sibelius' Vioolconcert – luister maar!