Muziek in een Notendop #67: Wat is Die Zauberflöte?

Wat is Die Zauberflöte?

Je hebt de muziek ongetwijfeld weleens voorbij horen komen in films, series, reclames of op TikTok. En dan meestal niet in de uitvoering van Florence Foster Jenkins. Ja, dit is echt zo vals op plaat uitgebracht... Foster Jenkins dacht zelf dat ze een goede Koningin van de nacht was, maar dat viel nogal tegen. Naar een glansrijke carrière kon ze fluiten en ik geloof dat haar vaste pianist er ook een fluittoon in z'n oren van heeft gekregen. 

De muziek komt uit de opera Die Zauberflöte -de toverfluit- van Wolfgang Amadeus Mozart. Sinds de première op 30 september 1791 in het Theater auf der Wieden in Wenen is de opera zo goed als onafgebroken uitgevoerd. Tot op de dag van vandaag. Na meer dan twee eeuwen is het nog altijd een van de populairste opera’s ooit. Mozart schreef in zijn korte leven meer dan 20 opera’s. Die Zauberflöte was zijn laatste. Twee maanden na de première overleed hij. Hij maakte niet meer mee dat de opera in 1792 ook in Amsterdam in première ging als 'De Tooverfluyt'.

Wat is opera eigenlijk? Misschien ben je weleens bij een musical geweest. Daar wordt geacteerd, gezongen en gemusiceerd. Hiermee wordt een verhaal uitgebeeld. Muziektheater dus. Dat is ook het geval bij opera. Daar wordt op een klassieke manier -onversterkt- gezongen. Zangers moeten hun hele lijf als klankkast inzetten om boven het orkest uit te komen. Opera ontstond in de 16e eeuw in Italië. Vroege opera’s waren vooral geïnspireerd op kunst uit de klassieke oudheid, zoals Griekse drama's. De muziek werd ingezet om het theater kracht bij te zetten. Als reactie op de dramatische verhalen in het serieuze operagenre – vaak verhalen zonder een happy end- ontstonden onder meer de lichtere opera buffa, de operette, de semi-opera en het Singspiel. 

Die Zauberflöte is een Singspiel, een genre waarin zowel zang als gesproken dialogen voorkomen. Het is een sprankelende opera met catchy klanken, een sprookjesachtige sfeer en allerlei slapstickachtige grappen. Mozart schreef de muziek en Emanuel Schikaneder was verantwoordelijk voor het libretto – de tekst van de opera. Deze Schikander had tijdens de première een van de hoofdrollen: hij speelde de vogelvanger Papageno. 

Het verhaal in een heel klein notendopje: Tamino is een Egyptische prins en komt op een dag Papageno tegen. De Passie van Papageno is het lokken van vogels. En zoals we allemaal weten lok je vogels met.. precies, een fluit. Papageno is zelf een vreemde vogel en zorgt voor de komische noot in het verhaal. Met de aria 'Der Vogelfänger bin ich ja' stelt hij zichzelf voor. Er is ook een Koningin van de nacht, eentje die héé-éé-éé-éé-éé-éé-éé-éél hoog kan zingen. Haar dochter Pamina is ontvoerd door de slechte tovenaar Sarastro. Ze geeft Tamino en Papageno de opdracht haar dochter te redden. Met een magische fluit en een klokkenspel in de hand gaan ze op weg naar de tempel van Sarastro. Die blijkt helemaal niet zo slecht te zijn als de koningin ons liet geloven. Hij staat eigenlijk aan de goéde kant, de kant van het licht. Tamino is onder de indruk en wil bij Sarastro horen. Dat blijkt mogelijk, maar dan moet ie wel wat beproevingen ondergaan. Ondertussen ontmoet Papageno een vrouw die toevallig Papagena heet. De tortelduifjes bezingen hun liefde in de aria 'Pa-pa-pa-pa-pa-pa-pagena'. Klinkt als Stef Bos met een kras op de cd. Tamino maakt kennis met Pamina, de dochter waar ze naar op zoek waren, en zij worden verliefd. Beide stelletjes krijgen de liefde niet cadeau, ze worden nog efkes op de proef gesteld maar uiteindelijk trouwen Tamino en Pamina en wordt de Koningin van de Nacht -die feeks- verdreven. Het kwaad is overwonnen, einde. Misschien begrijp je er alsnog geen fluit van, in dat geval koppel ik je graag aan operaheld Hein van Eekert. 

In Die Zauberflöte zitten zóveel lagen en verhaallijnen… Zelfs nu nog ontdekken muziekwetenschappers nieuwe dingen in het verhaal. Iedereen is het erover eens dat het in Die Zauberflöte gaat over de tegenstelling tussen licht en duisternis. Alle karakters zijn archetypes. Papageno symboliseert de natuur, Tamino de mens en Sarastro het spirituele. Er zitten vooral veel verwijzingen in naar de vrijmetselarij, het genootschap waar zowel Mozart als Schikaneder toe behoorden. Vrijmetselarij heeft niks te maken met freelance muren metselen. Het is een gezelschap van broeders en zusters die elkaar helpen zichzelf te verbeteren en het goede te doen voor de ander. De vrijmetselarij kent regels, rituelen en symbolen. Om lid te worden, onderga je een aantal rituele beproevingen. In Die Zauberflöte komen er een paar voorbij. Bijvoorbeeld de vrijmetselaarsspreuk' Sei standhaft, duldsam und verschwiegen'. Vlak voordat Papageno en Tamino de tempel van Sarastro betreden krijgen ze een zak over hun hoofd zodat ze niks kunnen zien. Dit is een directe verwijzing naar het inwijdingsritueel dat wordt uitgevoerd bij de eerste graad van de Vrijmetselarij. De eerste drie akkoorden van de opera klinken als drie kloppen op de deur van de tempel, ook een van de vrijmetselaarsrituelen. Mozarts metselmaatjes waren trouwens niet blij dat deze rituelen op straat kwamen te liggen. Mozart metselde wel héél vrij. 

Het leuke van opera is dat de regisseur de enscenering helemaal zelf kan bepalen. Door te variëren in decors en kleding kan het geheel eruit zien alsof het verhaal zich in de 18e eeuw afspeelt, of juist in de huidige tijd: een moderne enscenering. De regisseur kan zo bepaalde elementen van het verhaal benadrukken en echt een eigen interpretatie van het verhaal maken. In 2012 was in de Komische Oper Berlin een heel moderne uitvoering te zien met allerlei projecties en animaties en in 2007 was er in Zuid-Afrika eentje die zich geheel in Afrikaanse sferen afspeelde. Geen uitvoering hetzelfde en daarom blijft dit verhaal over de toverfluit ruim 200 jaar na het componeren nog altijd betoverende materie. 

Musicoloog Alfred Einstein -een verre neef van Albert- vatte het mooi samen. Hij omschreef Mozarts Zauberflöte als ‘een literair werk dat kinderen in verrukking brengt, mensen van de wereld tot tranen toe roert, en wijsgeren verheft.’ Voor normale stervelingen een prestatie van wereldformaat, voor Mozart een fluitje van een cent.

Muziek uit deze aflevering:

Beluister via Spotify de muziek uit alle afleveringen van Muziek in een Notendop.

Home Muziek in een Notendop