Muziek in een Notendop #70: Wat is een slotakkoord?

Wat is een slotakkoord?

Om te beginnen: de laatste noten van een muziekstuk zijn misschien wel het belangrijkst. Het zijn de klanken die het publiek het meest bijblijven, de luisteraars overrompelen, wegblazen of juist op het puntje van zijn of haar stoel doen laten zitten. Het is het laatste wat klinkt voordat -na een korte of lange stilte- het applaus losbarst. Veel componisten beginnen zich in een vroeg stadium van het schrijfproces al af te vragen: hoe ga ik dit muziekstuk beëindigen? Ieder stuk moet per slot van rekening een keer stoppen. Dat kan groots en meeslepend maar ook juist heel klein en zacht. En soms weten ze het ook gewoon niet en doen ze maar wat. Lijkt het. Ik presenteer je vijftien vette slotakkoorden.

Paul Dukas was bang dat het publiek in slaap is gevallen. Hij wilde extra benadrukken dat het stuk nu echt klaar was en er geklapt mag worden: De Tovenaarsleerling. Niet schrikken.

Als je als componist niet weet hoe je moet eindigen dan kan je ook gewoon de uitvoerenden de vrijheid geven wanneer ze plotseling mogen stoppen. Zoals bij Canto Ostinato van Simeon ten Holt.

En als je het écht niet meer weet kan je het slotakkoord ook omzeilen. Met een fade-out. In de popmuziek wordt dat veel gedaan. De allereerste fade-out komt van Gustav Holst. Holst schrijft voor dat het vrouwenkoor in het deel Neptunus uit The Planets in een kamer naast de concertzaal moet worden opgesteld waarbij de deur ervan zachtjes moet worden gesloten als de laatste maat van het stuk klinkt. De strijkers moeten vervolgens steeds zachter gaan spelen. Holst wekt de suggestie dat de luisteraar het zonnestelsel verlaat.  

Iets soortgelijks deed Joseph Haydn trouwens al eerder met zijn Afscheidssymfonie. Lange tijd was Haydn in dienst bij prins Nikolaus Esterhàzy. Hij had daar de beschikking over een heel orkest en dat orkest moest steeds mee verhuizen met de fam: in de zomer naar hun Paleis in Hongarije en in de winter naar het paleis in Wenen. Maar die musici vonden dat niet chill. Ze moesten steeds weer een lange periode hun vrouwen en kinderen missen, ze kregen te weinig betaald en hadden vrijwel nooit vakantie. Ze vroegen Haydn om hulp. Als een ware vakbondsleider kwam hij met zijn Abschiedssymphonie. In het laatste deel moeten de musici een voor een stoppen met spelen, hun kaars uitblazen, hun partituur meenemen en het podium verlaten, totdat er nog maar twee violisten overblijven. Een stil protest. 

Over mooie verstilde eindes gesproken: Mahler eindigt zijn Negende symfonie extreem zacht. Durf daar maar eens doorheen te niesen.

Dit in tegenstelling tot de symfonie die hij daarvóór schreef. Zijn achtste heeft de bijnaam Symphonie der Tausend. Dat slaat op het grote aantal mensen dat vereist is om het werk uit te voeren. Bij de première waren dat er 400, bij een latere uitvoering in Amerika meer dan 1000 - Superkingsize Mahler. Van nonkel Gustav mogen de orkestleden aan het einde álles geven. Als ze dan tenminste nog wat over hebben, na het gebrul in de rest van de symfonie.

Moet een stuk per se op de grondtoon eindigen? Dat is wel heel voorspelbaar. Dat vond Robert Schumann in ieder geval. Een voorbeeld van zo'n open einde is Bittendes Kind uit Kinderszenen. 

Andere piano-componisten wilden een vuist maken. Nu is het klaar! Luister maar eens naar de laatste prelude Chopin.

Of Rudepoêma van Villa Lobos. Letterlijk met de vuist. Zal de pianostemmer daar blij mee zijn? Hoe sloop ik mijn piano? 

Hoe lang kan een piano doorklinken? Dat vroeg de Hongaar György Ligeti zich af en testte het met een van zijn etudes. 

Beethoven had soms nogal moeite met klaarkomen. Er komt geen einde aan de Egmont Ouverture van Beethoven.

Er zijn ook stukken die gewoon al halverwege stoppen. Simpelweg omdat er geen tijd meer was om het af te maken. Bach was bezig met zijn Kunst der Fuge toen hij overleed. Dit zijn zijn laatste klanken.

En Bach’s mooiste slotnoten zijn toch wel die van de Matthäus Passion. Een spannend en wringend akkoord dat prachtig oplost, weliswaar naar een mineur akkoord, maar toch… Gloort daar hoop? Zal alles dan toch nog goed komen?

En soms vraag je je af, is dit slotakkoord nou nodig? Had Bedrich Smetana de laatste noten van Die Moldau maar weggelaten. Alsof hij dacht: “ik heb geen inspiratie meer: nu is het klaar”. 

Tenslotte: de Vijfde symfonie van Jean Sibelius. Deze Fin fon het wel geinig om lekker cringe te eindigen. Na een symfonie vol lyrische lijnen en brede klanktapijten laat hij de zaak lekker ongemakkelijk stilvallen, waarna het orkest in een massale stuiptrekken beland om met iets te lange stiltes tussendoor de laatste noten door de zaal te jagen.

‘Het slotakkoord. Altijd weer hetzelfde slotakkoord’ schrijft Elmer Schönberger. ‘Je doet het voor het slotakkoord. Maar alle slotakkoorden zijn hetzelfde. En tegelijkertijd is elk slotakkoord alleen dat ene slotakkoord. Want in elk slotakkoord ligt de herinnering aan één enkel stuk besloten. Aan het stuk waarvan het slotakkoord dus slotakkoord is.’

Tot zover. Amen.
 

Muziek uit deze aflevering:

Beluister via Spotify de muziek uit alle afleveringen van Muziek in een Notendop.

Home Muziek in een Notendop