Muziek in een Notendop #68: Wie was Gustav Mahler?

Wie was Gustav Mahler?

Dit is het verhaal van de componist die het hoogste level van de symfonische game heeft uitgespeeld en in feite de brug werd van de oude muziek naar de spannende nieuwe wereld van de 20e eeuw. Dit verhaal begint op 7 juli 1860 in een plaats ten zuidoosten van Praag, in de buurt waar later ook de heer Arthur Seyß-Inquart werd geboren. Over hem hebben we het verder niet. Wel over een zeer muzikale knaap. 

In het dorpje werden Bernhard en Marie verblijd met de geboorte van een zoon: Gustav. Reken maar dat pa een fles opentrok om het te vieren. Hij was naast herbergier ook slijter, dus de fles was onder handbereik. Zo'n baan was al heel wat voor de familie. Oma was bijvoorbeeld straatverkoopster. De joodse familie Mahler was van eenvoudige komaf en maakte deel uit van een Duitssprekende minderheid in wat toen het Oostenrijkse keizerrijk was. Deze achtergrond drukte een stempel op de identiteit van Gustav Mahler. Zijn hele leven lang had hij het gevoel nooit welkom te zijn, maar altijd de ongenode gast. 

Terug naar z'n jeugd. Het gezin woonde inmiddels in Jihlava, een bezig stadje waar vanalles te zien en vooral te horen was. Gustav inhaleerde de dansmuziek, volksliedjes, de marsen en trompetsignalen van de militaire kapel. Het zouden fundamentele onderdelen worden van Mahlers muzikale schilderspalet. Daarnaast ontdekte Mahler bij opa en oma thuis een piano. Al snel was Mahler het lokale Wunderkind. Het Muzikale Wunderkind dan, want op z'n schoolrapport werd Gustav omschreven als afwezig en onbetrouwbaar in zijn werk. Met de kennis van nu vergeven we hem dat ruimhartig. Muzikaal ontwikkelde hij zich snel, waarbij leven en dood hem op droevige wijze ook van dienst waren. In 1875 overleed zijn broertje Ernst. Het grote verdriet heeft Mahler willen uitdrukken in een opera ter nagedachtenis aan zijn broertje. De muziek is helaas verloren, maar het moet een vormende ervaring zijn geweest. In Wenen ging hij naar het conservatorium, waar hij les kreeg van onder meer Anton Bruckner. En hij werd er bevriend met medestudent Hugo Wolf. Dat bleek een boefje met zulke stoute streken dat hij van school werd gestuurd. Mahler schijnt ook zo z'n strapatsen te hebben gehad, maar mocht blijven na het schrijven van een ontroerende spijtbrief. 

Op z'n 18e was hij klaar met het Weense conservatorium, waarna hij de boer op ging. Hij componeerde, gaf pianoles maar dirigeren van andermans muziek werd zijn voornaamste bezigheid. Het waren de gloriejaren van de muziek van Richard Wagner en Mahler ontpopte zich als een sterke Wagner-dirigent. In 1880 kwam hij met Das Klagende Lied, z'n eerste substantiële stuk waarin de kenner een beste dosis Wagner en Bruckner hoort, maar ook al heel veel Mahler. In deze eerste werkzame jaren hopte hij van operahuis naar operahuis en van stad naar stad en beleefde hij verschillende korte maar hevige romances. Na een succesvolle uitvoering van zijn eigen bewerking van muziek van Carl Maria von Weber, had Mahler contact met de kleinzoon van de componist. Maar niet alleen met de kleinzoon, ook met diens vrouw. En dat contact was van andere aard. De wandelgangen smulden ervan, al was het van korte duur. 

Mahler was een vrij kleine, atletisch gebouwde man. Hij stond bekend om zijn best wel autocratische stijl van dirigeren, zijn orkest waren leeuwen en hij was de dompteur - zo schreef men. En hij kon het flink aan de dirigeerstok krijgen met collega's. Maar zijn artistieke talent was boven elke twijfel verheven. Zijn Eerste symfonie was meteen zo goed dat dirigent Willem Mengelberg later stelde dat Mahler daarvoor allang andere symfonieën had geschreven, maar dat die helaas verloren waren gegaan. Zo'n volwassen Eerste kon niet zo uit de lucht komen vallen. Overigens was de symfonie zo goed, dat hij z'n tijd ook ver vooruit was. Het publiek begreep de muziek niet direct, maar het succes knalde er later des te harder in. 

Toen hij solliciteerde naar de baan van dirigent van de Weense Hofopera was het wel de bedoeling dat hij zijn joodse geloofspraktijk inruilde voor de katholieke. Bij de contractonderhandelingen was het dus tekenen bij het kruisje en meteen een kruisje slaan. Stel je voor dat dit soort toestanden tegenwoordig in de media zouden komen... Ondanks de openlijke bekering werd Mahler tijdens zijn jarenlange muzikale zegetocht bestookt met antisemitische smaad. 

Ondanks de aanvallen op zijn identiteit werd Mahler de hippest and happening man of music. De man die in 1902 trouwde met Alma en zelf alma harder ging werken. Z'n werkrust vond hij in componeerhutjes in de Alpen, waar hij er als hiker ook graag flink op los klauterde. Hij had eens moeten weten dat er ooit nog een berg naar hem vernoemd werd. Geen alp, maar een Rocky Mountain, het is een knoeperd van bijna 4 kilometer hoog, de Mount Mahler. Over Amerika gesproken: Gustav was zelfs nog een tijdje dirigent van de New York Philharmonic en de New York Metropolitan Opera. En wat een stamina had hij: zelfs met een hartkwaal en 40 graden koorts moest en zou hij dirigeren in Carnegie Hall. Tussen de bedrijven door werd er ook nog een buste van hem gekleid door niemand minder dan Auguste Rodin. Van zo'n buste van Auguste zou ik mokerblij worden, maar Mahler vond het poseren maar tijdverspilling. 

Op 18 mei 1911 overleed hij na een leven van een halve eeuw. Zijn wettige echtgenote overleefde hem langer dan hijzelf had geleefd. Alma stierf in 1964. In de echo van Mahler kwamen nieuwe componisten tevoorschijn, waaronder de Tweede Weense School. Dat is de clubnaam van Arnold Schönberg, Alban Berg en Anton Webern. Deze figuren componeerde zo nieuw, dat het publiek compleet van slag was. Over slag gesproken: ze gingen zo'n beetje op de vuist. Naar verluidt had Mahler bij zo'n concert z'n mouwen al opgestroopt, ze konden net op tijd voorkomen dat hij in de Hulk veranderde. 

Na de opkomst van Arnold, Alban en Anton waren het componisten als Sjostakovitsj, Berio, Weill, Britten, Copland, Barber en Bernstein die behoorlijk geïnspireerd raakten door Mahlers magie. En vlak ook John Williams niet uit, met zijn symfonische soundtracks. Daarover gesproken: de sterke film Shutter Island leunt behoorlijk op Mahler. Dat had Gustav nooit gedacht, dat zijn pianokwartet zou klinken tijdens de acteerprestaties van Leonardo di Caprio. Die film speelt zich trouwens af in 1954. In 1955 werd in de echte wereld de Gustav Mahler Society opgericht en ook in Nederland is er tot op de dag van vandaag de Gustav Mahler Stichting, die de erfenis van de man en zijn muziek in ere houdt. 

Gustav Mahler, die in zijn muziek het hele leven wist te vatten. Een van de laatste grote componisten in de lijn van Beethoven, Schubert, Brahms, Bruckner en Wagner. Die de vormen van zijn voorgangers tot epische proporties wist uit te bouwen. Tot een symfonie ‘der Tausend’, de Achtste symfonie, die ooit in Amerika met 1068 mensen op het podium werd uitgevoerd. ‘Een symfonie moet als de wereld zijn, ze moet alles omarmen’ zei Mahler, die in het Adagietto van zijn Vijfde symfonie aan Alma de liefde verklaart. En die zijn langste symfonie besluit met een finale over die grootste kracht in onze wereld: de liefde.

Muziek uit deze aflevering:

Beluister via Spotify de muziek uit alle afleveringen van Muziek in een Notendop.

Home Muziek in een Notendop