Max Richter

Hoe werd Max Richter componist?

Al van kinds af aan raakte Max Richter gewend aan het vervagen van grenzen tussen verschillende werelden. Zo werd hij in Duitsland geboren, maar verhuisde hij als klein kind met zijn gezin mee naar Bedford in Engeland, waar hij vervolgens opgroeide. Richter was altijd al geïnteresseerd in muziek. Hij ontdekte zowel klassieke als hedendaagse componisten, zoals Philip Glass, maar luisterde ook naar The Clash, The Beatles en Pink Floyd.

Het was voor hem pas écht een openbaring toen hij als jonge tiener voor het eerst elektronische muziek op televisie hoorde. Het was een sound die hij nog nooit had gehoord. Richter was er zo door gegrepen, dat hij een brief aan de BBC schreef om te vragen wat ze precies hadden uitgezonden. Het bleek Autobahn van Kraftwerk te zijn. Wekenlang spaarde Richter zijn zakgeld op om de plaat te kunnen kopen. "Ik zette die plaat op en het was alsof de bliksem insloeg", herinnert hij zich.

Richter ontdekte dat elektronische instrumenten dingen kunnen die niet met akoestische instrumenten mogelijk zijn. Er ging een wereld voor hem open met heel nieuwe manieren om over klank te denken. Omdat een synthesizer in zijn jeugd net zo duur was als een huis, spaarde Richter onderdelen en schema's bij elkaar om zelf een synthesizer te kunnen bouwen in zijn slaapkamer. Dat smaakte naar meer en zo ging hij compositie, piano en directie studeren aan de Universiteit van Edinburgh en de Royal Academy of Music in Londen. Ook studeerde hij in Florence bij de beroemde componist Luciano Berio.

Als uitvoerend musicus werd Richter één van de oprichters van Piano Circus, een groep van zes pianisten. Het ensemble speelt nog altijd minimalistische muziek van onder anderen Louis Andriessen, Julia Wolfe, Brian Eno, Arvo Pärt, Terry Riley, Michael Nyman en Steve Reich. Een aantal van deze componisten heeft ook opdrachtwerken geschreven voor dit ensemble, zoals Discreet Music van Eno en my lips from speaking van Wolfe. Richter speelde tien jaar in het ensemble, maar verliet de groep toen om zich op componeren te focussen.

Max Richter voert Six Pianos van Steve Reich uit met Piano Circus

Wat is de muziekstijl van Max Richter?

Richter heeft een reguliere opleiding als klassiek componist gekregen, maar is zijn oor altijd veel breder te luister blijven leggen: klassieke muziek, elektronische muziek, popmuziek, experimentele muziek, elk genre heeft wel zijn interesse. "Voor mij gaat dat heel goed samen", licht hij toe. "Het is niet het één of het ander. Ik zie het als één uitgebreide gereedschapskist." Het is iets wat heel natuurlijk voelt voor Richter. "Mensen passen ook niet in hokjes. We zijn meerdimensionaal. En muziek ook, van zichzelf." Zo is de componeerstijl van Richter ook niet uitgesproken klassiek, elektronisch of minimal, maar juist een versmelting van deze genres die zó organisch is, dat het één sound is geworden.

Als Richter componeert, kijkt hij echter niet alleen naar de klank. Vaak laat hij zich ook inspireren door maatschappelijke onderwerpen. Zo reflecteerde hij met zijn debuutalbum Memoryhouse (2002) op de nasleep van de oorlog in Kosovo met herinnering als thema. Richter kwam daarop toen hij in Hong Kong op een poort naar een zen-tempel zag staan: "Tijd bestaat niet. Wat is herinnering?" Het album is opgenomen met het BBC Philharmonic Orchestra en vormde samen met zijn album The Blue Notebooks (2004) zijn doorbraak als componist.

The Blue Notebooks is een protestalbum tegen de opkomst van de oorlog in Irak, volgens Richter een reflectie op de wereld in de stijl van de protestmuziek van Bob Dylan. Op het album draagt actrice Tilda Swinton voor uit The Blue Octavo Notebooks van Kafka en werk van de Poolse dichter Czesław Miłosz. Op het album staat misschien wel het bekendste stuk van Richter, On the Nature of Daylight. Het stuk is sinds de release een eigen leven gaan leiden, met name omdat het in allerlei films is gebruikt, zoals Arrival, Shutter Island, Hamnet en de aflevering Long, Long Time in de serie The Last of Us. Dit stoort Richter echter totaal niet: "Als componist lever ik de helft van een gesprek aan. Een compositie stelt de wereld eigenlijk een vraag: hoe zit het hiermee? Het is een voorstel, een experiment. En mensen kunnen daar iets mee, of juist niet."

Een ander opvallend stuk van Richter is het acht uur durende Sleep. "Dit is mijn persoonlijke wiegelied voor een hectische wereld, een manifest voor een lager tempo van bestaan", aldus de componist. Het is bedoeld om 's nachts aan te zetten en bij in slaap te vallen. Richter wilde muziek schrijven die kan bestaan in de droomwereld van slaap. Sleep is dus niet zozeer bedoeld om naar te luisteren, maar om ervaren te worden. Richter schakelde ook neurowetenschapper David Eagleman in om meer te weten te komen over het functioneren van het brein tijdens het slapen en hoe muziek een rol speelt in ons bewustzijn. In het Paasweekend van 2020, net na het uitbreken van de coronapandemie en de ingestelde lockdowns, werd Sleep van Richter op twintig radiozenders over de hele wereld uitgezonden, ook op NPO Klassiek.

Waarom maakte Max Richter een eigen versie van De vier jaargetijden van Vivaldi?

In 2012 bracht Max Richter een eigen versie van De vier jaargetijden uit, het bekendste stuk van de Italiaanse componist Antonio Vivaldi. Het gebeurt niet vaak dat een componist aan de slag durft te gaan met zo'n iconisch werk, maar Richter vond daar een interessante aanpak voor: hercomponeren. "Het is mijn manier om een gesprek te hebben met Vivaldi", lichtte hij toe. Voor Recomposed by Max Richter: Vivaldi - The Four Seasons koos Richter zijn favoriete momenten uit de oorspronkelijke muziek, om met dat materiaal vervolgens iets nieuws te maken. "Het was alsof ik als beeldhouwer fantastisch ruw materiaal had", beschreef Richter. Naar eigen zeggen heeft hij ongeveer driekwart van de noten van Vivaldi weggelaten, maar wel de oorspronkelijke textuur, vormen, dynamiek en gebaren behouden.

Juist omdat De vier jaargetijden zo beroemd is, vond Richter het interessant om dit stuk te hercomponeren; zo kon zijn eigen perspectief op de muziek extra duidelijk naar voren komen. Hij hercomponeerde De vier jaargetijden namelijk als iemand die ook minimal music, elektronische muziek en post-rock heeft gehoord - iets wat voor Vivaldi natuurlijk niet gold. Zo laat Richters versie horen dat echt goede muziek, zoals De vier jaargetijden, tijdloos is.

Voor Richter begon zijn hergecomponeerde versie van De vier jaargetijden pas echt te leven toen het opnameproces begon. "Als je eenmaal de musici in de zaal hebt, mensen met het materiaal, dan krijg je een extra dimensie die je niet echt kunt voorspellen." Violist Daniel Hope nam de solopartij voor zijn rekening. Hij beschreef The Four Seasons Recomposed alsof Richter Vivaldi's meesterwerk door een tijdmachine had laten gaan richting de 21ste eeuw.

Welke filmmuziek heeft Max Richter gecomponeerd?

Max Richter had eigenlijk niet de wens om filmmuziekcomponist te worden, toen hij benaderd werd door regisseur Ari Folman. Hij had binnen drie dagen een script geschreven terwijl hij naar The Blue Notebooks van Richter luisterde, en wilde Richter vragen om hier muziek bij te schrijven. Richter las het script en vond het een meesterwerk. Zo begon hij aan zijn score voor Waltz with Bashir (2008), een geanimeerde oorlogsdocumentaire. Daarin gaat Folman op zoek naar zijn herinneringen aan zijn tijd als soldaat tijdens de Israëlische invasie van Libanon in de jaren 80.

Omdat vervormde en vervaagde herinneringen centraal staan in de film, componeerde Richter expres 'verkeerd' met bestaande muzikale vehikels; zo gebruikte hij harmonie 'op z'n kop' en paste hij structuren uit barokmuziek achterstevoren toe. Daardoor kreeg het beklemmende gevoel van de film ook subtiel muzikaal gestalte. Zoals Richter vertelde in een interview met VPRO Cinema EXTRA: "Ik wil graag dat de filmmuziek die ik schrijf iets belichaamt van waar de film over gaat." Waltz with Bashir betekende meteen Richters doorbraak als filmcomponist en leverde hem de European Film Award for Best Composer op.

Dezelfde benadering van muzikale textuur paste Richter toe in zijn score voor The Leftovers (2014). In deze serie verdwijnt van het ene op het andere moment twee procent van de wereldbevolking. Je volgt de mensen die achterblijven en daar mee om moeten gaan. In de soundtrack gebruikte Richter alleen instrumenten die van nature een toon produceren die weer verdwijnt, zoals een piano, harp, celesta en klokken. "Zo zit stilte dus al in het DNA van de muziek", licht Richter zijn keuze toe, "zodat het steeds voelt alsof alles wegsterft".

Deze subtiele aanpak gebruikte Richter ook in zijn score voor de film Hamnet (2025), die hem zijn eerste Oscarnominatie opleverde. De indrukwekkende historische dramafilm gaat over de dood van de zoon van Shakespeare (Hamnet) en hoe Shakespeare en zijn vrouw Agnes daar mee omgaan. Een emotionele film, die volgens Richter zorgvuldig gebalanceerd moest worden met de muziek. Volgens hem moet filmmuziek bij zo veel emotie namelijk niet strijden om de aandacht. Ook moet het publiek niet teveel sturen in wat ze moeten voelen. De soundtrack moet de beelden op een bepaalde manier belichten, zonder dat je je gestuurd voelt.

Richter begon met componeren puur op basis van het script. Al snel vormden strijkinstrumenten en vocaal materiaal de ruggengraat van de score. Ook keek hij naar muziek uit de tijd van Shakespeare, toevallig genoeg een van zijn eigen favoriete periodes uit de klassieke muziek. Om het zintuiglijke gevoel van de film te versterken, maakte Richter het vocale materiaal abstract. Zo kon hij het gebruiken als een soort kleur, iets dat een bepaald gevoel kan oproepen. Ook gebruikte Richter historische instrumenten en benadrukte hij de contactgeluiden die (de musici met) de instrumenten maakten.

Regisseur Chloé Zhao liet Richters eerste schetsen al horen tijdens het filmen als 'mood setters'. Zo raakte de muziek extra verweven met de film en heeft het veel invloed gehad op het acteerwerk en het uiteindelijke resultaat.

Richter blijft, zoals hij altijd doet, met elk been in een andere wereld staan. Hij verdeelt zijn werkzaamheden inmiddels evenredig tussen klassieke muziek en filmmuziek. Maar Richter zou Richter niet zijn als hij dit als gescheiden werelden zou zien: voor hem vullen de twee elkaar juist aan.