Alles wat je moet weten over de soundtrack van The Odyssey

Direct naar de uitleg over de soundtrack? Scroll dan verder naar 'Wat maakt de soundtrack van The Odyssey zo bijzonder?

Waar gaat The Odyssey over?

Wat doe je als je gezien wordt als de held van de oorlog, terwijl je zelf gebukt gaat onder de verschrikkelijke gevolgen van je daden? Die worsteling is de drijfkracht achter het verhaal over Odysseus, een mythologische figuur uit het oude Griekenland. Hij is koning van het eiland Ithaka en speelt een sleutelrol in de oorlog om Troje. Als het Griekse leger de stad na tien jaar nog niet binnen heeft kunnen vallen, verzint hij de beroemde list van het paard van Troje. Een groep soldaten verstopt zich in een gigantisch houten paard, dat als geschenk de stad binnen wordt gehaald: zo kan Troje van binnenuit overmeesterd worden. Maar als Odysseus ziet hoe zijn gefrustreerde mannen onschuldige Trojanen ombrengen, drukt zijn sluwe truc zwaar op zijn geweten.

Na het winnen van de oorlog vaart Odysseus met zijn vloot op weg naar huis. Maar als de mannen op een eiland eten gaan zoeken, raken ze gevangen in de grot van de cycloop Polyphemos. Om te kunnen ontsnappen, steken ze zijn oog uit. De cycloop blijkt echter de zoon van de zeegod Poseidon te zijn; hij is uiteraard woedend op Odysseus en dwarsboomt zijn reis naar huis. De schepen van Odysseus raken steeds verder op drift.

Onderweg komen ze verschillende mythologische wezens tegen, die niet alleen gevaarlijk zijn, maar Odysseus ook confronteren met zichzelf. Zo verandert de tovenares Circe de bemanning tijdelijk in varkens, volgens haar hun ware aard. Ook vaart Odysseus langs de Sirenen, halfgodinnen die met hun onweerstaanbare gezang mannen verleiden en de dood in sleuren. Om zijn bemanning te beschermen stopt Odysseus was in hun oren, maar zelf wil hij het gezang juist horen en laat zich vastbinden aan de mast. De Sirenen roepen het allergrootste, onvervulbare verlangen in hem op: smachten naar dat wat je het minst kunt hebben, namelijk dat wat al verloren is. Odysseus is al jaren weg van zijn gezin en heeft kameraden en onschuldige mensen door zijn toedoen zien sterven. Daardoor is hij zijn innerlijke kompas, zichzelf, verloren.

Lees verder onder de trailer

Bekijk de trailer van The Odyssey

Om thuis te kunnen komen, brengt Odysseus een offer in de onderwereld. Daar wordt hem voorspeld dat zijn volledige bemanning zal omkomen in een schipbreuk, een wraakactie van de zonnegod omdat de mannen diens heilige koeien zullen opeten. In het dodenrijk wordt Odysseus geconfronteerd met alle mensen die door zijn toedoen de dood hebben gevonden. Ook hoort hij dat zijn vrouw, Penelope, thuis wordt belaagd door vrijers die met haar willen trouwen en zo zijn machtspositie willen innemen. Hij vlucht en even later komt de voorspelling uit. Op een vlot spoelt Odysseus aan op een eiland, waar hij in handen valt van de nimf Kalypso. Verliefd geeft ze hem lotusbloemen te eten, zodat zijn herinneringen aan zijn vrouw, zoon en alles wat er is gebeurd, vervagen.

Maar dan maakt het verhaal een omslag: na lange tijd wil Odysseus niet meer vergeten, maar herinneren. Hij is klaar om zijn geweten in de ogen te kijken en zijn thuiskomst te aanvaarden. Daarvoor moet hij zich met zijn vlot op zee eindelijk overgeven aan de straf van Poseidon. Het werkt: Odysseus spoelt aan op Ithaka. Vermomd als bedelaar stapt hij zijn eigen huis binnen, waar de vrijers twintig jaar lang misbruik hebben gemaakt van zijn afwezigheid.

Odysseus toont een speld aan Penelope die zij hem had meegegeven, waardoor zij mogelijk vermoedt wie hij is. Daarop verzint Penelope een list: de man die de boog van Odysseus kan spannen - iets wat alleen hij kan - en een pijl door de openingen van twaalf gekruiste bijlen kan schieten, mag met haar trouwen. Het lukt geen enkele man, totdat de vermomde Odysseus een poging waagt - en slaagt. Iedereen beseft dat de koning is teruggekeerd. Vervolgens rekent hij met de vrijers af.

Odysseus kan niet op Ithaka blijven na zijn wraak. Zijn zoon Telemachos wordt koning en Odysseus vaart met Penelope naar het westen. Daar wil hij een opdracht uitvoeren die hem in de onderwereld is gegeven: de doden eren die hij niet heeft kunnen begraven. In een terugblik kijkt Odysseus naar het paard van Troje, dat in vlammen opgaat: na zijn jarenlange omzwervingen op zee, zijn innerlijke zoektocht naar vergeving, ziet hij een einde. Laat hij het verleden eindelijk achter zich, of beseft hij dat er in de mens altijd iets slechts zal zitten?

Wat maakt de soundtrack van The Odyssey zo bijzonder?

De soundtrack van Ludwig Göransson speelt een cruciale rol in de vertelling van dit verhaal. Christopher Nolan maakte daarvoor twee opmerkelijke keuzes. In plaats van de muziek na de opnames van de film te laten componeren, nam hij Göransson meteen vanaf het begin mee in het proces. Zo konden de soundtrack en de film samen tot één geheel groeien. Nolan zocht namelijk naar een nieuw, uniek geluid voor The Odyssey in plaats van een toepassing van een bestaande stijl. Daarnaast wilde hij geen soundtrack voor symfonieorkest: die zou teveel het gevoel van een traditionele, romantische Hollywoodverfilming van het oude Griekenland oproepen, terwijl The Odyssey juist aards, tijdloos en toegankelijk moest aanvoelen.

De veelzijdige componist Göransson was geknipt voor deze opdracht. Hij heeft namelijk niet één bepaalde stijl, maar onderzoekt per film welke stijl er het beste bij past. Zo ontstond een soundtrack die naar voren brengt hoe Nolan de Odyssee wil vertellen: hij richt het perspectief op de innerlijke zoektocht van Odysseus. De film lijkt aan de oppervlakte een avonturenfilm, maar al die belevenissen en mythologische wezens zijn eigenlijk een reflectie van Odysseus' verwerkingsproces. Hoe kan hij zijn vrouw, zoon en zichzelf weer onder ogen komen na wat hij heeft gedaan?

Waarom gebruikt Ludwig Göransson speciale instrumenten in de soundtrack van The Odyssey?

De aanpak van Nolan sprak Göransson direct aan. Het stimuleerde hem om buiten de gebaande paden te denken. Doordat hij geen symfonische instrumenten mocht gebruiken, creëerde Göransson een heel originele klankwereld. De basis daarvan is tijdloos en tijdsbepalend tegelijk. Omdat The Odyssey zich in de bronstijd afspeelt, verzamelde Göransson 35 verschillende bronzen gongs. Daar haalde hij zo veel mogelijk verschillende geluiden uit. Die vermengde hij weer met metaalgeluiden van nu, zoals aangeslagen stangen van hekwerken en airco's. Zo klinken de gongslagen niet alleen eeuwenoud, maar ook hedendaags, onbestemd en ruw, zonder te vervallen in clichés.

Göransson maakte nog zo'n bijzondere combinatie. Hij werkte samen met musici en musicologen die twee Oudgriekse instrumenten konden reconstrueren en bespelen: de aulos (een dubbele fluit) en de lier (een soort kleine harp). Die authentieke geluiden zette hij tegenover extreme synthesizerklanken. Ook voegt hij verschillende zangstemmen toe, om het menselijke drama van het verhaal gestalte te geven. Zo brengt de soundtrack een duizenden jaren oud epos naar het nu. Het laat zien dat het verhaal over Odysseus in feite van alle tijden is.

Hoe vertelt de soundtrack van The Odyssey het verhaal?

Met de score van The Odyssey verklankt Ludwig Göransson niet alleen de belevenissen van Odysseus, maar ook zijn verwerkingsproces. Dat verklaart waarom de soundtrack niet de heldhaftige en triomfantelijke sfeer heeft van een film als Indiana Jones, maar juist donker en duister klinkt. Om die diepere laag van het verhaal te belichten, gebruikt Göransson twee verschillende muzikale thema's.

Een thema van drie noten, gespeeld op de aulos, verklankt de zoektocht van Odysseus. Het lijkt wel alsof de melodie niet af is: de drie tonen cirkelen als het ware rond, zonder dat ze een duidelijk slot bereiken. De aulos speelt tegelijkertijd een vierde toon, maar de melodie bereikt die basistoon nooit: hij beweegt er naartoe en gaat er weer van weg. Dit is precies wat Odysseus meemaakt. Zijn dwaaltocht op zee symboliseert de vicieuze cirkel die hem gijzelt. Hij kan alleen naar huis als hij zijn geweten onder ogen komt, maar juist zijn geweten weerhoudt hem ervan om naar huis te willen gaan. Zo drijft hij steeds verder af van wie hij is.

Je hoort het thema in de film als Odysseus langs de Sirenen vaart - een van de momenten waarop hij geconfronteerd wordt met zijn geweten. Hij verlangt naar alles wat verloren is, de levens, de jaren. Net als het gezang van de Sirenen en het geweten van Odysseus is het thema mooi, ondraaglijk en onontkoombaar tegelijk: de melodie is niet af, waardoor je steeds verlangt naar een slot dat niet komt. De basistoon en de melodie smelten nooit samen. Dat wat Odysseus wenst, is voor eeuwig buiten bereik.

Het andere belangrijke thema staat voor precies het tegenovergestelde: de thuiskomst van Odysseus. Deze melodie, gespeeld op de lier, heeft juist wél een duidelijke richting: drie noten bewegen onvermijdelijk toe naar de laatste, vierde noot. En die is bijzonder: het is de toon die Odysseus maakt met de pees van zijn boog. Hij laat die klinken tijdens de jacht, zodat zijn prooi is gewaarschuwd en de strijd gelijkwaardig is. Daarnaast is Odysseus de enige die deze boog kan spannen. Zo staan het voorwerp en de toon voor Odysseus zelf, zijn eergevoel, kracht en vernuftigheid - de Odysseus waar hij na de val van Troje naar zoekt.

Die vindt hij als hij thuiskomt, de uitdaging van Penelope aanneemt en zijn boog spant: zodra hij de toon laat klinken, weet iedereen dat hij Odysseus is - en dat hij weer thuis is. Je zou zelfs kunnen zeggen dat beide thema's vier noten hebben. In het eerste thema zweeft de vierde noot nog los van de onvoltooide melodie. Maar in het tweede thema vindt die noot een thuis aan het einde van de melodie, als klank van Odysseus' boog. Zo verklankt dit muzikale moment niet alleen de thuiskomst van Odysseus op Ithaka, maar ook de terugkeer bij zichzelf.

De melodie met het geluid van Odysseus' boog hoor je vanaf 2:33 in The Trial of the Bow / Vengeance

Ook in de track Ithaca uit de score die over Odysseus' thuis gaat, speelt het tweede thema een grote rol